 |
| Heilagur Anselm, biskup og kirkjufræðari |
„ ‚Leyf mér að þekkja þig og elska þig.‘ Með þessari bæn opnar heilagur Anselm erkibiskup í Kantaraborg hjarta sitt – og leiðir okkur inn í leit sem er bæði trúarleg og vitsmunaleg.“ Í lífi hans mætast bæn og hugsun, þrá og rök, leit og sannfæring – ekki sem andstæður, heldur sem ein heild sem beinist að Guði. Hjá honum er trúin ekki kyrrstætt ástand, heldur lifandi hreyfing: hún leitar, spyr, þráir og dýpkar.
Æviágrip
Anselm fæddist í Aosta um árið 1033. Ungur að árum fann hann köllun til klausturlífs, en mætti mótstöðu föður síns. Þessi spenna milli innri köllunar og ytri aðstæðna markaði upphaf lífs sem yrði leit frá hinu sýnilega til hins ósýnilega. Eftir dauða móður sinnar yfirgaf hann heimilið og lagði upp í ferðalag sem var ekki aðeins landfræðilegt heldur andlegt. Hann leitaði ekki einfaldlega að stað – heldur sannleika.
Þessi leit leiddi hann til klaustursins í Bec í Normandí, þar sem hann varð lærisveinn Lanfrancs og síðar sjálfur leiðtogi. Þar mótaðist sú sýn sem einkenndi allt hans líf: að Guð er ekki aðeins tilbeðinn heldur líka íhugaður, ekki aðeins elskaður heldur einnig skilinn – að svo miklu leyti sem mannleg skynsemi nær.
Trú sem þorir að hugsa
Í verkum sínum reyndi Anselm ekki að sanna trúna utan frá, heldur að skilja hana innan frá. Hann trúði – og þess vegna spurði hann. Í verkinu Cur Deus Homo („Hvers vegna varð Guð maður?“) nálgast hann leyndardóm frelsunarinnar með djörfum hætti. Hann spyr ekki aðeins hvað Guð hafi gert, heldur hvers vegna. Og þegar hann leiðir lesandann áfram í þeirri hugsun, lætur hann þessi orð falla:
„Þú hefur ekki enn skilið hversu alvarleg syndin er.“
Þetta er ekki ásökun heldur boð um dýpri innsýn. Því aðeins þegar við skynjum dýpt brotsins getum við byrjað að skynja dýpt kærleikans. Hér er kjarninn í hugsun Anselms: að sannleikurinn opnast þeim sem þora að staldra við, spyrja og kafa dýpra.
Óaðgengilega ljósið
En þessi leit er ekki aðeins fræðileg – hún er líka tilvistarleg og biðjandi. Í Proslogion („íhugun sett fram sem bæn“) opnast hjarta Anselms með orðum sem eru bæði einföld og djúp:
„Guð minn, leyf mér að þekkja og elska þig svo að ég megi finna fögnuð minn í þér.“
Hann lýsir reynslu sem margir kannast við: að finna Guð – og samt ekki. Að sjá – og samt ekki sjá.
„Þú ert alls staðar í heilleika þínum
en eigi að síður sé ég þig ekki.
Í þér hreyfi ég mig og á verund mína
en eigi að síður get ég ekki nálgast þig.“
Þessi orð leiða okkur inn í það sem dýrlingarnir kalla „óaðgengilega ljósið“. Guð er ekki hulinn vegna þess að hann er fjarlægur, heldur vegna þess að hann er of nærri og of mikill. Ljós hans er svo skært að augu okkar bera það ekki að fullu. Þannig verður leit Anselms ekki aðeins leit að skilningi – heldur þrá eftir að sjá.
Sannleikurinn í átökum
Þegar Anselm varð erkibiskup í Kantaraborg færðist líf hans úr kyrrð klaustursins inn í storm veraldlegra átaka. Þar reyndi á hvort sú trú sem hafði verið íhuguð í kyrrð gæti staðist undir þrýstingi valdsins.
Á þessum tíma geisaði svokölluð investitúru-deila í Evrópu: spurningin um það hver hefði rétt til að skipa biskupa og veita þeim vald – konungur eða kirkjan. Þetta var ekki formsatriði eitt. Sá sem skipaði biskupa hafði í raun áhrif á sálgæslu, eignir og vald í samfélaginu. Konungar vildu halda þessum rétti, en kirkjan hélt því fram að andlegt vald gæti ekki verið undir veraldlegu valdi komið.
Anselm stóð fastur með kirkjunni. Hann neitaði að taka við erkibiskupsembættinu nema viðurkenndur væri páfi sem konungur hafði hafnað, og síðar hafnaði hann því að vígja biskupa sem höfðu fengið embætti sitt beint frá konungi. Með því setti hann sig í beina andstöðu við Vilhjálm II og síðar Hinrik I, konunga Englands.
Við hljótum að undrast hve mikla mótstöðu hann var tilbúinn til að sýna konungi, því vald konungsins var hvorki tryggt né takmarkað á þann hátt sem við þekkjum í dag. Konungar gátu verið óútreiknanlegir og refsingar harðar. En Anselm valdi fremur útlegð en að víkja frá sannfæringu sinni. Útlegðin varð þó ekki aðeins missir heldur einnig tími dýpkunar. Fjarri embættinu hélt hann áfram leit sinni og skrifaði meðal annars Cur Deus Homo, þar sem hann íhugar leyndardóm frelsunarinnar af enn meiri skýrleika.
Að lokum náðist sátt: konungur afsalaði sér því að veita kirkjulegt vald með hring og staf, en kirkjan viðurkenndi veraldlega stöðu hans. Þetta var ekki fullkomin lausn, en markaði mikilvægt skref í aðgreiningu veraldlegs og andlegs valds í Evrópu. En fyrir Anselm var þetta ekki fyrst og fremst pólitísk niðurstaða. Þetta var spurning um trúmennsku. Hann hafði bundið líf sitt sannleikanum – og var reiðubúinn að bera afleiðingarnar.
Guð og vald – gömul spurning í nýrri mynd
Í átökum Anselms við konunginn birtist spurning sem hefur fylgt Evrópu í gegnum aldirnar: hvar liggur hið æðsta vald? Er það hjá þeim sem fara með veraldlegt vald, eða hjá þeim sem bera ábyrgð gagnvart Guði?
Á miðöldum var þessi spurning ekki sett fram sem togstreita milli einstaklings og ríkis, heldur milli tveggja valdakerfa. Kirkjan var ekki aðeins trúarsamfélag heldur sjálfstæð stofnun með eigin lög, eigin ábyrgð og eigin skilning á því sem tilheyrði Guði. Þegar konungar kröfðust þess að skipa biskupa og ráða kirkjunni, sá Anselm í því ekki einfaldlega stjórnsýslumál, heldur hættu á að hið heilaga yrði gert að verkfæri valdsins.
Á okkar tímum birtist þessi spurning í annarri mynd. Við búum í réttarríki þar sem lög ríkisins gilda yfir alla, og trúfrelsi tryggir einstaklingum rétt til að fylgja samvisku sinni. Samt lifir spurningin áfram undir yfirborðinu: hvað gerist þegar samviska og lög rekast á? Hvenær ber að hlýða – og hverju? Svar Anselms var ekki einfalt boð um að „Guðs lög“ ættu alltaf að ganga framar. Hann var ekki að hvetja til uppreisnar gegn lögum samfélagsins. Hann var að verja það að það sem tilheyrir Guði – trúin, sakramentin og andlega ábyrgðin – verði ekki undirgefið geðþótta veraldlegs valds. Í því felst hugsun sem á okkar tímum getur auðveldlega verið misskilin, eins og sést hefur í umræðu samtímans: ekki sem afneitun á lögum samfélagsins, heldur áminning um að samviska mannsins og ábyrgð hans gagnvart Guði verði ekki að fullu bundin af ytri valdi.
Þannig minnir saga hans okkur á að spurningin um Guð og vald er ekki aðeins pólitísk spurning miðalda, heldur tímalaust andlegt viðfangsefni. Hún snýst ekki fyrst og fremst um réttindi, heldur um sannleika – og um það hvort maður er reiðubúinn að standa með honum, jafnvel þegar það kostar mótlæti.
Hirðir með hjarta
Þrátt fyrir fræðilega dýpt og hörð átök var Anselm maður mildrar nærveru. Hann naut trausts bæði fátækra og valdamanna og var þekktur fyrir samkennd og einlægni. Hann var einnig meðal þeirra fyrstu sem stigu fram gegn þrælaverslun og stuðluðu að því að banna að menn væru seldir eins og búfé. Þar birtist ekki aðeins hugsuður, heldur hirðir sem bar umhyggju fyrir mannlegri reisn.
Lærdómur
Líf heilags Anselms minnir okkur á að trúin er ekki kyrrstæð eign heldur lifandi ferð. Við erum kölluð til að leita – ekki vegna þess að Guð sé falinn, heldur vegna þess að hann er óþrjótandi. Við skiljum, en ekki að fullu. Við sjáum, en eins og í hálfskugga. Og einmitt í þessari spennu vex trúin.
Heilagur Anselm kennir okkur að þora að spyrja án þess að glata trú, að leita sannleikans jafnvel þegar það kostar okkur og að elska Guð ekki aðeins með hjartanu, heldur líka með huganum. Og umfram allt minnir hann okkur á að láta leitina sjálfa verða bæn.
Bæn
Guð, þú sem býrð í ljósi sem enginn fær nálgast,
kenndu okkur að leita þín af einlægni.
Gef að við, eins og heilagur Anselm,
þráum að þekkja þig og elska þig.
Lát trú okkar vaxa í skilningi
og skilning okkar leiða til dýpri trúar.
Þar til við sjáum þig augliti til auglitis
og fögnuður okkar verður fullkominn.
Amen.