 |
| Heilagur Jóhannes af Krossinum íhugar sköpunarverkið |
Á árinu 2026 býður Karmelreglan okkur að lesa rit heilags Jóhannesar af Krossinum með sérstaka áherslu á sköpunarverkið. Þetta er ný nálgun miðað við fyrri ár, þar sem textarnir eru settir í samtal við valda kafla úr bréfi Frans páfa um umhverfismál, Laudato Si’.
Hjá Jóhannesi af Krossinum birtist sköpunin ekki fyrst og fremst sem viðfangsefni siðferðilegrar ábyrgðar eða samfélagslegrar umræðu, heldur sem djúpt andlegt og dulrænt táknmál. Náttúran er spor hins Elskaða, dulin speglun Guðs, sem talar til sálarinnar sem leitar einingar við hann. Um leið varar hann við því að festa sig við sjálft hið skapaða; sköpunin er ekki lokamarkmið heldur leið sem á að vísa handan sjálfrar sín.
Laudato Si’ byggir á sömu undrun gagnvart sköpuninni, en dregur fram víðari víddir: samfélagslegar, vistfræðilegar og sameiginlegar. Þar er sköpunin ekki aðeins eitthvað sem við íhugum, heldur sameiginlegt heimili sem þarfnast verndar og ábyrgðar.
Viðfangsefni dagsins er fyrsti textinn í þessari röð:„Sköpunin sem höll“, byggður á Rómönsum heilags Jóhannesar af Krossinum.
Inngangur að textanum „Sköpunin sem höll“
Sköpunin sem „höll“
Það er viðeigandi að hefja þessa röð texta með broti úr Níu rómönsum, ljóðinu „Í upphafi var“, sem heilagur Jóhannes af Krossinum samdi árið 1577 meðan hann sat í fangelsi í Toledo. Þetta ljóð, sem var ort nokkrum dögum fyrir jólin það ár, býður okkur í raun upp á heilsteypta guðfræði sem mótar hugsun heilags Jóhannesar af Krossinum um leyndardóm sköpunarinnar, í nánum tengslum við leyndardóm endurlausnarinnar í holdtekjunni – og þar með við jólahátíðina sjálfa.
Hið meðvitað barnslega yfirbragð textans, sem ætlað er að fagna bernsku Guðs um jól, ætti ekki að dylja fyrir okkur hina óviðjafnanlegu dýpt hans. Eftir að hafa lýst lífi og innra samráði hinna þriggja guðdómlegu persóna leggur Jóhannes af Krossinum sérstaka áherslu á samtal Föðurins og Sonarins – samtal í Heilögum Anda – þar sem sameiginleg ákvörðun er tekin um að skapa heiminn: hinn sýnilega og ósýnilega heim, það er engla og menn, jafnt sem allan alheiminn.
Vert er að minna á að gríska orðið kosmos getur einnig merkt „skraut“ eða „fegurð“ (sbr. Rómönsur 1, 2 og 3). Í Rómönsu 4 setur Jóhannes af Krossinum sköpunina því fram sem „höll fyrir brúðina“ (v. 5). Þessi brúður er kirkjan í víðum skilningi – englarnir, dýrlingarnir og allur hinn skapaði heimur – en með sérstakri áherslu á Maríu, þar sem „brúðkaupin“ eiga sér stað (Rómönsur 8 og 9). Guð hefur í Syni sínum tekið sér, eða „gengið að eiga“, okkar eigið „hold“, og þar með tilheyrir þetta hold sjálfum leyndardómi hins efnislega skapaða heims (Rómansa 7).
Þessi guðfræðilega sýn á sér rætur í arfleifð kirkjufeðranna, sem lásu frásögn sköpunarinnar í Fyrstu Mósebók með táknrænum hætti:
„Þess vegna yfirgefur maður föður sinn og móður og binst konu sinni, og þau verða eitt hold“ (1Mós 2,24).
Í þessari táknrænu sýn er Kristur skilinn sem hinn nýi Adam, sem verður eitt hold með móður sinni Maríu, sem þar með verður – í dulrænum skilningi – hin nýja Eva, sú sem gerir alla sköpunina að brúði. Efnislegi sköpunarheimurinn sjálfur er þannig séður sem dýrleg „höll“, maríulegur „staður“ brúðkaupanna (Rómönsur 4,21). María og alheimurinn saman eru þessi „höll“, og fegurð hennar og gæska verða tákn um fegurð Guðs og gæsku.
Þessi brúðkaup eru haldin í holdtekjunni, sem hér er skilin sem grundvöllur og undanfari gjafar evkaristíunnar. Að mati höfundarins er Sonurinn, áður en holdtekjan á sér stað, andleg næring Föðurins, „brauð“ hans (Rómönsur 3). En eftir holdtekjuna „leggur“ brúðurin María þetta sama brauð í „jötuna“ (Rómönsur 9) – nú orðið efnislegt, þar sem það hefur tekið á sig hold – fyrir brúðkaupsveisluna í „höllinni“, það er að segja fyrir evkaristíska fagnaðinn í kirkjunni.
Þessi guðfræði kirkjufeðranna og Jóhannesar af Krossinum dregur fram hinn „mikilfenglega“ kærleika Guðs, sem lækkar sig svo djúpt að hann gengur sjálfur inn í efnið, sem er hluti af mannlegu eðli og efnislegum alheimi.
Einmitt innan þessa kraftmikla ferlis, þar sem hið efnislega er upphafið og upplyft, tjáir Jóhannes af Krossinum sig með sérstökum hætti í ljóðlistinni. Ljóðlistin – rétt eins og listsköpun almennt – er „holdtekja“ hugsunar eða ásetnings í efni (með hljóði, myndum og táknum), mótuð eftir sjálfri sköpunar- og endurlausnarathöfn Guðs.
Lestur úr Rómönsum (valdir kaflar)
(Hægt að lesa upp hægt og íhugandi, einn eða fleiri lesendur)
Rómönsur 3
„Í upphafi var Orðið“
Í upphafi var Orðið,
það lifði í Guði
og átti í honum
óendanlega sælu.
Þetta sama Orð var Guð,
hann er Upphafið;
hann var í upphafi
og átti sér ekkert upphaf.
Hann var sjálfur Upphafið
og hafði því ekkert upphaf.
Orðið er kallað Sonur;
hann fæddist af Upphafinu
sem hafði ávallt getið hann,
gaf ætíð af eigin eðli
og átti það þó ætíð sjálft.
Og þannig var dýrð Sonarins
dýrð Föðurins,
og Faðirinn átti
alla sína dýrð í Syninum.
Eins og elskhugi í hinum elskaða
lifði hvor í öðrum,
og kærleikurinn sem sameinar þá
er einn með þeim,
jafningi þeirra,
fullkominn sem hinn Eini og hinn Annar.
Þrjár Persónur,
en einn Elskaður
meðal allra þriggja.
Einn kærleikur í þeim öllum
gerir af þeim einn Elskhuga,
og Elskhuginn er hinn Elskaði
í honum lifir hver og einn.
Því veran sem hinar þrjár eiga,
á hver þeirra,
og hver þeirra elskar
þann sem ber þessa veru.
Hver og einn er þessi vera
sem ein saman sameinar þá,
bindur þá djúpt saman,
handan orða.
Þannig er það kærleikur
án marka sem sameinar þá,
því hinar þrjár eiga einn kærleik
sem er sjálf vera þeirra;
og því meira sem kærleikurinn er einn,
því meira er hann kærleikur.
Rómönsur 4
„Höll fyrir brúðina“ (1–38)
„Verði það þá svo,“ sagði Faðirinn,
því kærleikur þinn hefur áunnið sér það.
Og með þessum orðum
var heimurinn skapaður,
höll fyrir brúðina,
gerð af mikilli visku
og skipt í mörg rými,
eitt ofan, annað neðan.
Hið neðra var búið
óendanlegri fjölbreytni,
en hið efra var gert fagurt
með undursamlegum gimsteinum,
svo brúðurin mætti þekkja
brúðgumann sem hún átti.
Röðum englanna
var komið fyrir í hinu efra,
en mannkyninu var gefið
hið neðra rými,
því í eðli sínu
var það minna.
En þótt verur og staðir
væru þannig aðgreindir,
mynduðu þau samt eina heild
sem kölluð er brúðurin,
því kærleikur hins sama brúðguma
gerði af þeim eina brúði.
Hinir efri áttu brúðgumann
í fögnuði,
hinir neðri í von,
grundvallaðri á trúnni
sem hann innblés þeim,
þegar hann sagði þeim
að einn dag myndi hann upphefja þá
og lyfta þeim úr lágstöðu þeirra,
svo enginn gæti framar
hæðst að henni.
Því hann myndi gera sig
alveg líkan þeim
og koma sjálfur til þeirra,
og með þeim ganga
og með þeim dvelja.
Og þá myndi Guð
vera maður með mönnum,
og mennirnir
vera guðir af hlutdeild.
Og þá myndi brúðurin
njóta brúðgumans
í fullkomnum friði,
og ekkert yrði framar
sem skildi þau að.
Því þar sem engin ójöfnuður er,
þar er engin þjáning,
og þar sem engin þjáning er,
þar ríkir fullkomin gleði.
Þetta er höllin
sem Guð reisti fyrir brúðina,
þar sem hann vildi
fagna brúðkaupi sínu,
og þar sem hann vildi
láta ljós sitt skína
yfir allt sem hann hafði skapað.
Sköpunin sem „sameiginlegt heimili“ – Laudato Si’ (ca. 5 mín)
Frans páfi notar annað myndmál, en talar inn í sama raunveruleika:
LS 13
Hin brýna áskorun um að vernda sameiginlegt heimili okkar felur í sér áhyggjur af því að leiða alla mannkynsfjölskylduna saman í leit að sjálfbærri og heildstæðri þróun, því við vitum að hlutirnir geta breyst. Skaparinn yfirgefur okkur ekki; hann svíkur aldrei elskandi áform sitt og iðrast þess ekki að hafa skapað okkur. Mannkynið býr enn yfir hæfni til að vinna saman að uppbyggingu sameiginlegs heimilis okkar.
Hér vil ég viðurkenna, hvetja og þakka öllum þeim sem með ótal hætti leggja sig fram um að tryggja vernd þess heimilis sem við deilum. Sérstakar þakkir skuldum við þeim sem af mikilli fórnfýsi leitast við að bæta úr þeim skaða sem þeir hafa valdið umhverfinu með eigin lífsstíl. Ungt fólk krefst breytinga. Það spyr sig með réttu hvernig hægt sé að gera tilkall til betri framtíðar án þess að huga að umhverfiskreppunni og þjáningum hinna fátæku.
LS 61
Um mörg áþreifanleg álitaefni hefur kirkjan enga ástæðu til að setja fram endanlega afstöðu; hún veit að heiðarleg umræða meðal sérfræðinga er nauðsynleg, jafnframt því að virða ólíkar skoðanir. En það nægir að líta hreinskilnislega á staðreyndirnar til að sjá að sameiginlegt heimili okkar er í alvarlegri niðurníðslu.
Sum svæði eru nú í mikilli hættu, og jafnvel án þess að grípa til spádóma um heimsendi er ljóst að núverandi heimsfyrirkomulag er ósjálfbært á marga vegu, þar sem við höfum hætt að velta fyrir okkur markmiðum mannlegrar athafnasemi.
„Ef við skoðum svæði jarðarinnar sjáum við strax að mannkynið hefur brugðist væntingum Guðs.“
LS 69
Samhliða skyldu okkar til að nýta gæði jarðarinnar á ábyrgan hátt er okkur einnig falið að viðurkenna að aðrar lifandi verur hafa eigið gildi í augum Guðs. „Með sjálfri tilveru sinni blessa þær hann og veita honum dýrð,“ og sannarlega „gleðst Drottinn yfir öllum verkum sínum“ (Sl 104,31).
Vegna þeirrar sérstöku reisnar sem okkur er gefin, og þeirrar greindar sem okkur er trúað fyrir, erum við kölluð til að bera virðingu fyrir sköpuninni og þeim lögmálum sem henni eru innbyggð, því „Drottinn grundvallaði jörðina með visku“ (Okv 3,19).
Umræðuspurningar
1. Hvers vegna notar heilagur Jóhannes af Krossinum myndina af „höll“ þegar hann talar um sköpunina?
Hvað er hann að reyna að tjá með þessari myndlíkingu?
2. Hvað merkir hugtakið „sameiginlegt heimili“ hjá Frans páfa?
Til hvers er hann að hvetja okkur þegar hann talar um jörðina á þennan hátt?
3. Hvaða mun sérðu á andlegri sýn Jóhannesar af krossinum og vistfræðilegri sýn Laudato Si’?
Hvað leggja þessar tvær nálganir sitt af mörkum, og hvar eru áherslurnar ólíkar?
4. Getum við sagt að bæði myndirnar – „höllin“ og „sameiginlega heimilið“ – tali um fegurð náttúrunnar?
Með hvaða hætti hvetja þessar myndir okkur til að bera umhyggju fyrir sköpuninni?
5. Hvernig hjálpa þessar tvær leiðir til að tala um sköpunina okkur að breyta sýn okkar á hana?
Hefur þetta áhrif á hvernig við lifum, biðjum eða tökum ákvarðanir í daglegu lífi?
Að lokum (stutt íhugun eða bæn – 2–3 mín)
(Hægt að ljúka í þögn eða með stuttri sameiginlegri bæn)
Guð, skapari alls lífs,
kenndu okkur að sjá heiminn
sem spor kærleika þíns,
að ganga um hann af lotningu
og búa í honum sem þjónar,
ekki eigendur.
Amen.