 |
| Heilagur Raimund frá Peñafort |
Heilagur Raimund frá Peñafort var maður samviskunnar, fræðimaður og þjónn miskunnar. Hann lifði á tímum þegar kirkjan stóð frammi fyrir flóknum verkefnum: að halda fast við sannleikann, að skipa málum sínum í réttlæti og bera um leið ábyrgð gagnvart hinum veikburða og fjötruðu. Í lífi hans mættust lög og kærleikur, fræðileg nákvæmni og lifandi trú.
Æviágrip
Raimund fæddist árið 1175 í Peñafort í Katalóníu, af auðugri og aðalsborinni fjölskyldu. Hann nam heimspeki og mælskulist í Barcelona og hélt síðan til Bologna, þar sem hann lauk námi í kirkjurétti og varð prófessor. Snemma varð ljóst að hann sameinaði skarpa greind og djúpa siðferðiskennd.
Að beiðni greifans af Barcelona sneri hann aftur til heimalandsins og tók þátt í uppbyggingu kirkjulegs náms. Árið 1222 gekk hann í Dóminíkanaregluna og helgaði líf sitt prédikun, fræðslu og sálgæslu. Skömmu síðar átti hann, ásamt Pétri Nolasco, þátt í stofnun Mercedara-reglunnar, sem helgaði sig lausn kristinna fanga úr ánauð. Raimund samdi einnig áhrifaríka handbók fyrir skriftapresta sem varð leiðarvísir í sálgæslu kirkjunnar um langa hríð.
Gregoríus páfi IX fól honum eitt viðamesta verkefni sinnar tíðar: að safna, flokka og skipuleggja páfabréf og kirkjulega úrskurði í eitt heildstætt lagasafn. Útkoman varð grundvallarrit í kirkjurétti um aldir. Þrátt fyrir boð um erkibiskupsembætti hafnaði Raimund heiðrinum og kaus að vera áfram einfaldur reglumunkur.
Árið 1238 var hann kjörinn þriðji yfirmaður Dóminíkanareglunnar. Þrátt fyrir háan aldur ferðaðist hann gangandi um Evrópu og heimsótti klaustur reglunnar. Hann lagði mikla áherslu á menntun prédikara og taldi nauðsynlegt að þeir þekktu tungumál og menningu þeirra sem þeir boðuðu. Af því tilefni lét hann stofna skóla í hebresku í Murcia og arabísku í Túnis. Mikilvægasta rit hans er Summa casuum, handbók um rétta og árangursríka framkvæmd skriftasakramentisins, sem hafði djúp áhrif á sálgæslu kirkjunnar á miðöldum.
Hann lést í Barcelona árið 1275, hundrað ára að aldri. Við útför hans voru sögð hafa orðið mörg kraftaverk. Raimund var tekinn í tölu dýrlinga árið 1601.
Siglingin á kuflinum
Ein kunnasta myndræna framsetning heilags Raimunds byggist á helgisögn sem varð snemma útbreidd í hefð kirkjunnar. Samkvæmt henni var Raimund andlegur ráðgjafi Jakobs I Aragonskonungs, sem ríkti yfir Aragón og Katalóníu. Þegar hann ávítaði konunginn fyrir siðlaust líferni og neitaði að fylgja honum lengur, bannaði konungurinn honum að yfirgefa Barcelona.
Þá er sagt að Raimund hafi gengið niður að ströndinni, breitt út dóminíkanakufl sinn, lagt stafinn í hönd sér og — treystandi alfarið á Guð — siglt yfir hafið til Mallorca, án skips. Þótt frásögnin sé ekki söguleg í strangri merkingu varð hún snemma að táknrænni frásögn um samvisku, trú og frelsi hins kristna manns gagnvart valdi heimsins.
Í kristinni myndhefð er sagan lesin sem sjónræn prédikun. Kuflinn, tákn fátæktar, hlýðni og regluaga, verður að segli: það sem maðurinn leggur Guði í hendur verður að farartæki náðarinnar. Stafurinn minnir á pílagrímsferðina og hið andlega vald sem þjónar sannleikanum, ekki sjálfu sér. Hafið táknar óreiðu heimsins, freistingar og þá ógn sem mætir þeim sem ganga gegn ríkjandi valdi.
Heilagur Raimund stendur ekki á eigin mætti. Hann heldur hvorki um stjórn né stefnu, heldur lítur upp og lætur berast með vindinum. Þannig verður sagan ekki frásögn af kraftaverki í ytri skilningi, heldur vitnisburður um innra frelsi: að sá sem fylgir samvisku sinni og sannleikanum er frjáls, jafnvel þegar allar sýnilegar leiðir eru lokaðar.
Mercedara-reglan og lausn hinna fjötruðu
Stofnun Mercedara-reglunnar verður aðeins skilin í ljósi félagslegra aðstæðna á Miðjarðarhafssvæðinu á 12. og 13. öld. Á þessum tíma voru strandhéruð Spánar og Suður-Frakklands í nánum samskiptum — bæði friðsamlegum og hernaðarlegum — við ríki Norður-Afríku, sem í norrænum heimildum þeirra tíma voru gjarnan nefnd einu nafni Serkland. Rán, sjórán og mannrán voru algeng, og þúsundir kristinna manna lentu í ánauð sem þrælar eða stríðsfangar, oft við ómannúðlegar aðstæður.
Í þessu samhengi varð Mercedara-reglan til, stofnuð árið 1218 af Pétri Nolasco með stuðningi kirkjunnar og leiðandi guðfræðinga, þar á meðal Raimunds frá Peñafort. Markmið reglunnar var skýrt og róttækt: að safna fé til lausnar fanga og, ef með þyrfti, að bjóða sjálfa sig í gíslingu í stað þeirra sem voru í hættu á að afneita trú sinni.
Mercedarar gengu þannig lengra en hefðbundin ölmusugjöf gerir. Í reglu þeirra var kveðið á um sérstakt heit, hið svokallaða fjórða heit, þar sem bræðurnir hétu því að leggja eigið líf í sölurnar til að bjarga öðrum. Þetta var bein svörun við samfélagslegri neyð og sýnir hvernig kirkjan brást við með skipulögðum hætti, þar sem kærleikur, ábyrgð og fórnfýsi voru sett í forgrunn.
Tengsl Raimunds við þessa reglu varpa ljósi á dýpri vídd í lífi hans. Þótt hann væri fræðimaður og lagasérfræðingur, var hann ekki fjarri raunverulegum þjáningum samtímans. Í Mercedara-reglunni mætast lög og miskunn, skipulag og sjálfsfórn — sú sama spenna sem einkennir ævistarf Raimunds sjálfs.
Tilvitnun
(Úr bréfi heilags Raimunds prests, þýðing tíðabænabókarinnar)
„Megi Guð kærleikans og friðarins gefa hjörtum yðar hvíld og veita yður athvarf í ósýnilegu fylgsni kærleika síns þar til hann leiðir yður til þess staðar þar sem algjör gnægð er að finna og þér munið hvílast að eilífu í friði.“
Lærdómur
Líf heilags Raimunds minnir á að heilagleiki felst ekki aðeins í innri íhugun heldur einnig í ábyrgri þjónustu. Hann sýnir hvernig fræðileg nákvæmni getur þjónað kærleika, hvernig lög geta orðið tæki réttlætisins og hvernig kirkjan er kölluð til að leysa menn úr fjötrum — bæði ytri og innri. Í heimi sem oft stillir valdi og miskunn upp sem andstæðum kennir Raimund að hið sanna vald þjónar frelsinu.
Bæn
Guð, þú prýddir hinn sæla prest Raimund
dyggð einstakrar miskunnsemi í þágu syndara og fanga.
Veit oss fyrir árnað hans
að vér frelsumst úr ánauð syndarinnar
og gerum af frjálsum vilja það sem þér er þóknanlegt.
Fyrir Drottin vorn Jesúm Krist, Son þinn,
sem með þér lifir og ríkir í einingu Heilags Anda,
Guð, um aldir alda.
Amen.