 |
| Frá Betlehemsjötunni - barn, móðir, faðir og hirðar |
Á fyrsta degi nýs árs leiðir kirkjan okkur aftur að jötunni í Betlehem. Þar er ekkert hávært kraftaverk, enginn sýnilegur sigur, aðeins barn, móðir og faðir – og nokkrir hirðar. Samt er hér að finna eitt dýpsta leyndarmál kristinnar trúar: Guð hefur gengið inn í tímann, tekið sér líkama og nafn. Hátíð heilagrar Maríu, Guðsmóður, er því ekki aðeins maríuhátíð heldur djúp játning kirkjunnar um Krist sjálfan. Köllun Maríu, segir okkur hver Jesús er.
Saga hátíðarinnar – frá mótvægi við hjátrú til trúarjátningar
Í fornöld var nýársdagur oft tengdur lauslæti, spádómum og hjátrú. Kirkjan svaraði ekki með fordæmingu heldur umbreytingu: hún bauð hinum trúuðu að hefja árið með föstu, yfirbót og bænum, í „nýjum anda“.
Árið 431 varð síðan afgerandi vendipunktur þegar Kirkjuþingið í Efesus staðfesti að María væri réttilega nefnd Theotokos – Guðsmóðir. Það var ekki fyrst og fremst til að upphefja Maríu, heldur til að verja sannleikann um Krist: sá sem fæddist af henni er ekki aðeins mikill spámaður eða útvalinn maður, heldur Guð sjálfur sem hefur tekið sér mannlega náttúru.
Þegar Píus XI páfi stofnaði hátíðina formlega árið 1931, í tilefni 1500 ára afmælis þingsins, var hann því að minna kirkjuna á rætur sínar. Hátíðin var þegar þekkt í fornri hefð, allt frá 7. öld, en fékk nú skýra kristólogíska áherslu. Dagurinn sameinar þannig þrjár víddir: áttunda dag jólanna, stórhátíð Maríu Guðsmóður – og bæn um frið í heiminum.
Guðspjall dagsins – Orðið sem verður atburður
Frásögn Lúkasar (Lk 2, 16–21) er hógvær. Engin lýsing á fæðingunni sjálfri, hún er þegar liðin. Nú sjáum við afleiðingarnar. Hirðarnir flýta sér, finna barnið og bera vitni. Orð engilsins eru mikilvægur atburður. Í hebreskri hugsun getur dabar merkt bæði orð og gjörning: orð Guðs skapar það sem það segir.
María er í þessari frásögn ekki sú sem talar, heldur sem sú sem hlustar. Hún „geymir“ og „hugleiðir“ – orðin gefa til kynna innri, þolinmóða trúarlega íhugun þar sem merking atburðanna skýrist smám saman.
Hirðarnir og jaðarinn – guðfræði hins óvænta
Það er ekki tilviljun að fyrstu vitnin eru hirðar. Þeir voru jaðarsettir, taldir óhreinir, fólk sem hélt sig utan hins miðlæga trúarlega valds. Guð fæðist ekki í musterinu heldur í fjárhúsi. Hér birtist sú guðfræði sem Lúkas þróar í guðspjalli sínu: Guð hallar sér að hinum smæstu. Frelsunin kemur ekki ofan frá valdastólum heldur innan frá, úr fátækt og varnarleysi. Hirðarnir verða þannig fyrirmynd trúarinnar sem breiðist út: þeir sjá, segja frá og snúa aftur, umbreyttir í lofsöng.
María – Theotokos, móðir holds og trúar
Að kalla Maríu Guðsmóður er ekki tilfinningaleg upphefð heldur trúarleg nákvæmni. Hún fæddi ekki aðeins líkama sem Guð „notaði“, heldur fæddi hún persónu – Orðið sjálft, sem varð hold. Þess vegna er María móðir Guðs í fullum skilningi, þó Guðdómurinn sjálfur eigi sér enga upphafsstund.
María er jafnframt fyrirmynd kirkjunnar. Hún ber Orðið í sér, gefur því rúm, leyfir því að vaxa – og skilur ekki allt strax. Í henni sjáum við hvernig kirkjan er kölluð til að lifa: ekki með yfirborðslegum svörum, heldur með trúfastri viðveru gagnvart leyndardómi Guðs.
Tilvitnun – Af Maríu íklæddist hann náttúru vorri
Úr bréfi Aþanasíusar, íslensk þýðing tíðabænabókarinnar:
„Orðið tók að sér afsprengi Abrahams. Því var það að hann í öllum greinum átti að verða líkur bræðrum sínum. Hann varð því að íklæðast líkama líkan vorum. Þetta úrskýrir nærveru Maríu: hún átti að gefa honum sinn eigin líkama sem bera átti fram fyrir vorar sakir.
Ekki var þetta gjört einungis á yfirborðinu eins og sumir hafa talið. Frelsari vor gjörðist sannur maður og þannig kom það til að maðurinn fékk hjálpræðið í heild sinni. Hjálpræði vort er ekki á nokkurn hátt skáldað, né á það einungis við um líkamann. Hjálpræði mannsins alls, líkama og sálar, hefur sannarlega gjörst í sjálfu Orðinu.
Það sem fæddist af Maríu var því sannur líkami, líkami vor, og fyrir einingu hans við Orðið var hið forgengilega gjört óforgengilegt og hið dauðlega opnað hliðum himnaríkis.“
Nafnið Jesús – frelsun sett í orð
Á áttunda degi fær barnið nafn sitt. Jesús – „Guð frelsar“. Nafnið er ekki tilviljun heldur yfirlýsing. Í einu nafni mætast auðmýkt jötunnar og eilíf ráðagerð Guðs. Smám saman bætast við önnur nöfn: Kristur, Immanúel. En allt byrjar hér, í einföldu nafni barns sem er bæði Guð og maður.
Lærdómur – hvernig hefjum við árið?
Að hefja árið á þessari hátíð er að hafna hjátrú. Við erum boðuð til að hefja tímann í ljósi holdsins sem Guð tók sér. María kennir okkur að trú er ekki fyrst og fremst hraði eða árangur, heldur trúföst íhugun. Að geyma Orðið í hjartanu er að leyfa því að móta ákvarðanir, samskipti og vonir ársins sem er að hefjast.
Bæn
Við leitum skjóls hjá þér, heilaga Guðsmóðir.
Þú sem barst Orðið í líkama og hjarta,
kenndu oss að hlusta, varðveita og lifa Orði Guðs.
Frelsa oss frá allri hættu
og leið oss inn í frið nýs árs,
fyrir Krist, Drottin vorn. Amen.