 |
| Hinir heilögu Kýrill og Meþódíus |
Hinir heilögu bræður Kýrill og Meþódíus eru meðal mikilvægustu trúboða kristninnar og verndardýrlingar Evrópu. Þeir fæddust á 9. öld í borginni Þessaloníku í því sem nú er Grikkland og unnu ómetanlegt starf við að kristna og mennta slavneskar þjóðir. Verk þeirra hafði djúpstæð áhrif á trúarlega, menningarlega og pólitíska þróun Mið- og Austur-Evrópu.
Árið 1980 lýsti Jóhannes Páll II páfi þá verndardýrlinga Evrópu í postullegu bréfi sínu Egregiae virtutis, og setti þá þar með við hlið heilags Benedikts frá Núrsíu, sem áður hafði verið lýstur verndardýrlingur álfunnar. Síðar bættust við heilög Birgitta frá Svíþjóð, heilög Katrín frá Siena og heilög Teresa Benedikta af Krossinum (Edith Stein). Með því vildi páfinn undirstrika að andleg arfleifð Evrópu er bæði austurlensk og vestræn, mótuð af fjölbreyttum þjóðum og menningarheimum.
Kýrill, sem upprunalega nefndist Konstantínus, var lærður fræðimaður og tungumálasérfræðingur. Meþódíus, eldri bróðir hans, hafði fyrst gegnt embætti embættismanns í býsanska ríkinu en tók síðar prestvígslu. Konstantínus hlaut vandaða menntun í Konstantínópel – í málfræði, mælskulist, stjörnufræði og tónlist – og honum bauðst hátt embætti við hirð keisarans, en hafnaði því.
Á valdatíð Mikaels III keisara voru bræðurnir sendir í trúboðsferðir, meðal annars til Kasa í Krímskaga, þar sem þeir tóku þátt í trúarlegum rökræðum við gyðinga og múslima. Árið 863 voru þeir síðan sendir af býsanskeisaranum og patríarkanum í Konstantínópel til að boða kristni meðal slava í Stór-Moravíu (núverandi Tékklandi, Slóvakíu og hluta nærliggjandi svæða). Þar höfðu stjórnvöld óskað eftir trúboðum sem gætu kennt og prédikað á slavnesku til að styrkja sjálfstæði gagnvart germönskum kirkjulegum áhrifum. Þeir unnu að því að kenna og útbreiða kristindóm meðal slavneskra þjóða á þeirra eigin tungu.
Til þess að gera þetta mögulegt þróuðu þeir sérstakt stafróf, glagólitíska letrið. Samkvæmt hefðinni varð það til eftir bæn og föstu. Með þessu letri unnu þeir að þýðingu Biblíunnar og annarra helgirita á slavnesku og lögðu þannig grunn að bókmennta- og kirkjumenningu slavneskra þjóða. Síðar þróaðist úr þessu letri hið kyrillíska stafróf sem enn er notað í mörgum löndum Austur-Evrópu.
Verk þeirra mættu þó mótstöðu frá sumum kirkjuleiðtogum í Vestur-Evrópu sem vildu halda fast við latínu sem eina helga tungumálið. Þeir voru kallaðir til Rómar, en þar tók páfi á móti þeim með miklum heiðri og staðfesti réttmæti slavneskrar guðsþjónustu. Heilsu Konstantíns hafði þá hrakað. Hann tók munkavígslu, fékk nafnið Kýrill og lést í Róm 14. febrúar 869, aðeins 42 ára gamall.
Meþódíus var vígður biskup og hélt starfi þeirra áfram þrátt fyrir andstöðu og ofsóknir. Hann kenndi lærisveinum sínum að þýða helgiritin og treysti þannig stöðu slavneskrar kirkjumenningar. Hann lést árið 885 og var grafinn í dómkirkjunni í Velehrad.
Arfleifð Kýrils og Meþódíusar lifir áfram í slavneskum kirkjusiðum, í menningu og í hinu kyrillíska letri. Líf þeirra minnir okkur á að fagnaðarerindið er ekki bundið einni tungu eða einni menningarhefð. Þeir lögðu brú milli austurs og vesturs og báðu um einingu kirkjunnar – bæn sem á enn fullt erindi í samtíma okkar.
Letrið sem mótaði hinn slavneska menningarheim
Það kann að virðast einfaldara að Kýrill og Meþódíus hefðu bara tekið latneska stafrófið og bætt við nokkrum stöfum, líkt og síðar var gert í mörgum vestur-evrópskum tungumálum – til dæmis á Íslandi, þar sem latínuletrið var aðlagað með viðbótum á borð við þ, ð og æ. En aðstæður í Stór-Moravíu á 9. öld voru allt aðrar en á Norðurlöndum tveimur til þremur öldum síðar.
Í öðru lagi var latínuletrið nátengt kirkjulegu og pólitísku valdi vesturhluta Evrópu. Í Stór-Moravíu var einmitt ágreiningur um áhrif frá þýskum biskupsdæmum. Að nota latínu og latneskt letur hefði í raun styrkt þá valdastrúktúra sem furstinn þar vildi losna undan. Nýtt letur skapaði menningarlegt og kirkjulegt sjálfstæði innan ramma hinnar almennu kirkju.
Í þriðja lagi var þetta guðfræðileg afstaða. Bræðurnir voru ekki að „laga“ slavnesku að latínu; þeir voru að viðurkenna fulla reisn hennar sem burðarmáls opinberunarinnar. Það var róttæk hugsun í samtíð þar sem sumir töldu aðeins þrjú tungumál hæf til helgihalds. Með því að skapa sjálfstætt stafróf var verið að segja: þetta mál er ekki afbrigði af öðru, heldur sjálfstætt og verðugt.
Þegar Íslendingar tóku latínuletrið upp voru þeir þegar innan vesturkirkjulegrar hefðar og latínan hafði stöðu fræðimáls. Að bæta við stöfum ógnaði ekki sjálfsmynd eða valdajafnvægi. Í Stór-Moravíu var málið hins vegar hluti af stærra menningar- og kirkjupólitísku uppgjöri.
Nýtt stafróf var því ekki óþarfa uppfinning heldur markviss ákvörðun: að rita trúna á máli sem var bæði hljóðfræðilega nákvæmt og menningarlega sjálfstætt. Í því felst söguleg djörfung sem mótaði heila heimsálfu.
Slavneska hljóðkerfið var ríkt af mjúkum og hörðum samhljóðum, nefhljóðum og hljóðgreiningum sem latneska stafrófið náði illa utan um. Að „bæta við“ stöfum hefði krafist víðtækrar og óstöðugrar umbreytingar á latneska kerfinu. Þess í stað var mótað heildstætt stafróf sem samræmdist hljóðkerfi málsins frá grunni.
Glagólitíska letrið var ekki einföld afritun grískra bókstafa. Sum tákn þess sýna vissulega áhrif frá grískri smáletrun, enda var Konstantínus menntaður í Konstantínópel. En flestir stafirnir voru ný hönnun – hringlaga og flóknir í formi – og bera vott um meðvitaða táknræna hugsun. Stafrófið var þannig ekki aðeins tæknilegt verkfæri heldur menningarleg yfirlýsing.
Síðar, eftir dauða þeirra, þróuðu lærisveinar þeirra einfaldara letur sem byggði mun meira á grískum hástöfum. Það letur köllum við í dag kyrillískt. Það var hagnýtara í notkun og breiddist hraðar út í Búlgaríu, Serbíu og Rússlandi. Þannig má segja að glagólitíska letrið hafi verið frumsköpunin, en kyrillíska letrið hafi orðið hin varanlega menningarlega arfleifð.
En dýpsti þátturinn er þó guðfræðilegur. Í samtíð þeirra voru til þeir sem töldu aðeins þrjú tungumál hæf til helgihalds: hebreska, gríska og latína – þau tungumál sem skráð voru á kross Krists. Kýrill og Meþódíus höfnuðu þessari þröngu sýn. Þeir lásu hvítasunnuna öðruvísi: Heilagur Andi talar á öllum tungum. Guð helgar ekki eitt mál fram yfir annað.
Að skapa nýtt letur var því ekki aðeins hljóðfræðileg nauðsyn né pólitísk ákvörðun. Það var trúarleg yfirlýsing um að opinberun Guðs geti vaxið í hverri menningu án þess að hún þurfi að afneita sjálfri sér. Í því felst söguleg og guðfræðileg djörfung sem mótaði sjálfsmynd heilla þjóða.
Hvernig gátu þeir þýtt Biblíuna?
Þegar sagt er að Kýrill og Meþódíus hafi „þýtt Biblíuna“, er átt við að þeir hófu þýðingu þeirra hluta hennar sem nauðsynlegir voru til helgihalds og kennslu. Þeir þýddu fyrst og fremst guðspjöllin, valda hluta Postulasögunnar, pistla og sálma – það sem notað var í messu og tíðabænum.
Konstantínus (Kýrill) var sérmenntaður í grísku og þekkti bæði ritningartextann og guðfræðilega hefð Austurkirkjunnar. Þýðingin var gerð úr grísku, ekki úr latínu. Þeir unnu því með texta sem þeir þekktu fræðilega og kirkjulega.
Þýðingarferlið var líklega stigskipt. Fyrst var mótað ritmál – það sem við köllum í dag forn-kirkjuslavnesku (Old Church Slavonic). Það var byggt á slavneskri mállýsku frá svæðinu kringum Þessaloníku, sem þeir þekktu frá æsku. Þannig voru þeir ekki að „búa til“ tungumál úr engu, heldur að festa lifandi talmál í ritform.
Síðan var helgiritunum komið í rit með nýja letrinu. Þar sem slavneskan hafði ekki áður verið notuð sem bókmenntamál þurfti að móta ný guðfræðileg hugtök, finna samsvaranir við grísk orð og skapa stöðugt orðfæri. Þetta var ekki vélræn þýðing heldur menningarleg aðlögun.
Við getum borið þetta saman við þýðingu Biblíunnar á íslensku á 16. öld. Þar var tungumál sem þegar átti sér rithefð, en samt þurfti að móta orðaforða og stíl. Hjá Kýril og Meþódíusi var verkefnið enn róttækara: að skapa rithefðina sjálfa samhliða þýðingunni.
Tilvitnun
Úr fornslavneskri ævisögu Konstantínusar (Kýrils):
Lát lýð þinn þekkjast af einingu og játningu trúar sinnar.“
Þessi bæn, sem Kýrill bað á dánarbeði sínu í Róm árið 869, dregur saman ævistarfið í fáein orð. Hann hafði yfirgefið embætti keisarans, tekið munkaklæði og lagt líf sitt í þjónustu orðsins. Nú, þegar hann stóð á mörkum tímans og eilífðarinnar, bað hann ekki um eigin frægð eða sigur í deilum, heldur um einingu kirkjunnar. Það er sláandi að þessi orð komi frá manni sem hafði staðið mitt í átökum milli austurs og vesturs, milli latneskrar og slavneskrar hefðar. Bæn hans er ekki pólitísk, heldur kirkjuleg: að Guð sjálfur reisi Kirkju sína og safni öllum saman. Í þeirri bæn lifir arfleifð Kýrils og Meþódíusar – að kristin trú sé brú, ekki múr.
Lærdómur
Saga hinna heilögu Kýrils og Meþódíusar verndardýlinga Evrópu kennir okkur að kristin trú verður aldrei lifandi nema hún fái að tala tungumál hjartans. Þeir skildu að Guð talar ekki aðeins á máli heimsvelda heldur einnig á máli fólksins sjálfs. Með því að þýða ritninguna og móta stafróf fyrir slavneskar þjóðir viðurkenndu þeir reisn menningar og tungu sem áður hafði ekki notið fullrar viðurkenningar í kirkjulegu samhengi.
Þeir minna okkur á að eining kirkjunnar byggist ekki á einsleitni heldur á sameiginlegri trú sem getur tekið á sig ólíkar menningarlegar myndir. Þeir voru brúarsmiðir milli austurs og vesturs, milli grísku og latínu, milli heimsveldis og nýrra þjóða.
Í samtíma þar sem klofningur, menningarátök og tortryggni eru áberandi, talar arfleifð þeirra með sérstökum krafti. Eining verður ekki til með yfirburðum heldur með virðingu, hlustun og vilja til að miðla boðskapnum á þann hátt að hann verði skiljanlegur og lifandi.
Bæn Kýrils á dánarbeði hans – að Guð reisi Kirkju sína og safni öllum saman til einingar – er enn köllun til okkar. Hún minnir á að verkefni kirkjunnar er ekki að varðveita tungumál eða hefðir einar og sér, heldur að leiða fólk saman í játningu trúarinnar og lofgjörð til Guðs.
Bæn
Drottinn Guð,
þú sem kallaðir hina heilögu bræður Kýril og Meþódíus
til að boða fagnaðarerindið á máli þjóðanna,
gef oss náð til að bera orð þitt
með skýrum og kærleiksríkum hætti
inn í samtíma okkar.
Kenndu oss að virða tungur og menningu allra þjóða,
að byggja brýr þar sem múrar skilja að,
og leita einingar í sannleika og kærleika.
Reistu Kirkju þína og safna oss öllum saman til einingar,
svo að vér megum með einu hjarta og einni röddu
lofa þig,
Föður, Son og Heilagan Anda,
nú og um aldir alda.
Amen.
__