Jón Arason Hólabiskup (1484–1550) - dánardagur 7. nóvember

Jón Arason Hólabiskup d. 1550

Jón Arason Hólabiskup fæddist árið 1484 og var sonur Ara Sigurðssonar, bónda á Laugalandi í Eyjafirði, og Elínar Magnúsdóttur, sem nefnd var bláhosa. Ari lést þegar Jón var enn barn, og ólst hann upp með móður sinni á Grýtu, kotbýli skammt frá Benediktínaklaustrinu að Munkaþverá í Eyjafjarðarsveit. Þar var ábóti Einar Ísleifsson, frændi Elínar, og hafa mæðginin líklega verið þar í skjóli hans. Þótt þröngt hafi verið í búi hjá þeim, studdi ábótinn frænda sinn og lét hann vinna fyrir mat sínum í klaustrinu. Þar hlaut Jón menntun og uppeldi í anda norrænnar fræðahefðar og kristilegrar menningar. Latínukunnátta hans þótti ekki mikil, en hann hafði góða þekkingu á norrænum ritum og skáldskap, og síðar setti hann börn sín til mennta í sama klaustri.

Árið 1507, þegar hann var 23 ára, gekk hann í þjónustu Gottskálks biskups Nikulássonar á Hólum. Sama ár var hann vígður til prests á Helgastöðum í Reykjadal og kynntist þar Helgu, sem varð fylgikona hans. Ári síðar fékk hann Hrafnagil, sem þótti eitt besta brauð í Eyjafjarðarsveit. Hann var fljótlega orðinn prófastur í héraðinu og jafnframt sýslumaður um tíma. Jón reyndist duglegur og úrræðagóður embættismaður, tryggur biskupi sínum og fór tvisvar utan í erindum hans. Þegar Gottskálk lést árið 1520 tók Jón við stjórn Hóla, og árið 1524 var hann kosinn biskup, 36 ára gamall.

Fyrstu árin í embætti einkenndust af deilum um eignir og vald, meðal annars við Teit Þorleifsson lögmann í Glaumbæ. Við Sveinsstaðareið kom til átaka milli manna þeirra, þar sem einn féll og nokkrir særðust. Þessi atvik sýna að Jón Arason var ekki aðeins kirkjulegur leiðtogi, heldur einnig þátttakandi í hinum veraldlegu átökum sem mótuðu valdakerfi Íslands á þessum tíma.

Samkvæmt Ásgeiri Jónssyni, höfundi bókarinnar Uppreisn Jóns Arasonar (2020), var hann maður með mikla persónutöfra, dansmaður og vinsælt skáld, en jafnframt gæddur járnhörðum vilja. Á Hólum efldi hann prentlist, menntun og trúarlegt líf, og stóð vörð um sjálfstæði kirkjunnar gegn vaxandi valdi konungs og embættismanna.

Uppreisn og örlög
Þegar Danakonungur hófst handa við að innleiða lútherskan sið  reyndi Jón að ná samkomulagi um sjálfstæði Hólabiskupsdæmis. Um tíma virtist honum ætla takast það, og sonur hans Sigurður var tilnefndur arftaki. En árið 1547 hófst verslunarstríð milli Dana og Þjóðverja, og Jón sá þar tækifæri til að styrkja stöðu kirkjunnar. Hann naut stuðnings þýskra kaupmanna og sumarið 1550 lét hann lýsa Ísland kaþólskt. Þýskalandskeisara var jafnvel boðið að innlima landið í ríki sitt! Þetta var örvæntingarfull aðgerð. Jón varð undir í átökum sem urðu á Sauðafelli í Dölum haustið 1550, var handtekinn og fluttur til Skálholts. Þar var hann hálshöggvinn í varðhaldi umboðsmanns konungs ásamt sonum sínum Ara og Birni hinn  7. nóvember. Þetta gerðist þrátt fyrir að dómur sem kveðinn var upp eftir handtökuna á Sauðafelli hafði komist að þeirri niðurstöðu „að Jón, Björn og Ari væru réttilega fangaðir, að Daði skyldi vera laus við fangana en Kristján skrifari varðveita þá til næsta alþingis, að báðir lögmenn og Marteinn Einarsson skyldu styrkja Kristján við gæslu fanganna, málum þeirra var vísað til næsta alþingis og úrskurðuðu dómendur þá 'í réttum griðum og friðhelga til alþingis fyrir hverjum manni til alþingis að sumri komandi' “. (Heimild: Þorgrímur Daníelsson: Að standa af sér byltingu, bls. 86)

Eftirmál og hefndaraðgerðir
Þar sem aftaka Jóns og sona hans hafði verið framkvæmd í varðhaldi og löglega dæmdum griðum hófu stuðningsmenn hans ofbeldisfullar og miskunnarlausar hefndaraðgerðir. Þær stuðluðu að bæði siðferðilegu og pólitísku hruni þess málstaðar sem Jón hafði varið. Þetta ofbeldi sýnir hve auðveldlega heilög sannfæring getur breyst í heift. Í stað þess að verða sameiningartákn varð dauði Jóns þannig að áminningu um að enginn málstaður er heilagur ef hann glatar mannúðinni.

Þó lifði arfleifð hans áfram. Sonur hans Sigurður Jónsson á Grenjaðarstað hélt lífi, eignum og virðingu — ólíkt föður sínum og bræðrum. Samkvæmt rannsókn séra Þorgríms Daníelssonar (2020) í Háskóla Íslands má rekja það til trúnaðareiðs sem Sigurður sór Kristjáni III árið 1542 þegar hann fór utan í erindum föður síns. Eiðurinn gerði það að verkum að dönsk yfirvöld töldu hann meðal lútherskra manna og höfðu því engan lagagrundvöll til að gera honum mein eftir fall föðurins. Sigurður tók enga beina afstöðu í deilunni eftir 1550, en hélt áfram að þjóna kirkjunni og naut virðingar bæði meðal Íslendinga og nýrra kirkjuleiðtoga. Þannig lifði saga Jóns áfram í syni hans – ekki í uppreisninni, heldur þrautseigju og þögn.

Siðaskiptin – hreyfing að ofan, ekki vakning að neðan
Í bókinni Siðbreytingin á Íslandi 1537–1565: Byltingin að ofan (1997) sýnir sagnfræðingurinn Vilborg Auður Ísleifsdóttir að siðaskiptin voru ekki trúarvakning heldur valdaskipti. Breytingarnar komu að ofan – frá konungsvaldi og embættismönnum – og miðuðu að því að innlima kirkjuna í stjórnsýslu ríkisins. Klaustrin voru leyst upp og eignir þeirra teknar undir krúnuna. Íslenska kirkjan missti sjálfstæði sitt og varð hluti af konungsvaldinu. Í þessu ljósi má sjá Jón Arason sem andstæðing „byltingarinnar að ofan“ – mann sem reyndi að verja kirkjuna sem lifandi samfélag trúar og menningar, ekki aðeins sem stofnun. Hann barðist ekki aðeins gegn nýrri trúarlegri sýn heldur gegn því að andlegt vald yrði háð veraldlegum hagsmunum.

Samkvæmt greiningu Vísindavefjarins (24. febrúar 2010) voru siðaskiptin á Íslandi hluti af fjölþjóðlegri hreyfingu sem átti rætur að rekja til guðfræðilegrar endurskoðunar í Evrópu á 16. öld. Í Danmörku hafði lúthersk trú þegar fest rætur meðal borgarastéttarinnar og konungurinn, Kristján III, var orðinn stuðningsmaður hennar. Á Íslandi voru þó engin skilyrði til trúarvakningar. Landið var bændasamfélag án borgarlífs eða menntamannastétta, og þar sem nýjar hugmyndir breiddust yfirleitt út meðal slíks fólks, varð engin innlend hreyfing að siðaskiptum hér. Því voru þau framkvæmd að utan og ofan – pólitísk ákvörðun Danakonungs fremur en sjálfsprottnar trúarlegar eða guðfræðilegar umbætur. Lútherskur siður var lögtekinn með valdboði árið 1541 í Skálholti og 1551 á Hólum. Þar með var íslensk kirkja leidd inn í dönsku ríkiskirkjuna og páfastóli formlega hafnað.

Eins og Björn Þorsteinsson bendir á í Íslandssögu til okkar daga var þetta jafnframt umbreyting í valdsambandi Íslands og Danmerkur. Hamborgarkaupmenn misstu verslun sína við landið, og árið 1542 tók Kristján III öll viðskipti undir krúnuna. Þjóðverjar, sem áður höfðu stutt Jón Arason, urðu þá útilokaðir. Þannig varð siðaskiptunum ekki aðeins ætlað að endurnýja trú, heldur einnig að staðfesta Ísland undir pólitískum yfirráðum Dana.

Missir sjálfstæðis og menningar
Eftir siðaskiptin tók við nýtt valdakerfi þar sem kirkjan varð hluti ríkisvaldsins. Vilborg Auður Ísleifsdóttir sýnir að þessi breyting leiddi til menningarlegrar stöðnunar. Klaustrin, sem áður voru miðstöðvar menntunar, hjálparstarfs og lista, voru eins og áður segir leyst upp og eignir þeirra teknar undir krúnuna. Í stað samfélags trúar og samhjálpar kom miðstýrt stjórnvald sem leit á trúna enn frekar en áður hafði verið gert sem stoð ríkisvaldsins. Jón Arason sá fyrir þessa þróun og reyndi að verja kirkjuna sem andlegt samfélag, ekki aðeins sem stofnun.

Björn Þorsteinsson bendir á að á þessum tíma hafi íslenskir höfðingjar þegar misst raunverulegt sjálfstæði. Verslunareinokun Dana og upptaka kirkjueigna færðu aukið vald í hendur erlendra embættismanna. Með falli Jóns missti Ísland öflugan talsmann sjálfstæðrar kirkjulegrar menningar og tengslin við evrópska menntunarhefð einskorðuðust nánast við Kaupmannahöfn.

Jón Arason í bókmenntum og listum
Jón Arason var ekki aðeins biskup og baráttumaður, heldur einnig skáld. Eitt kvæða hans, Píslargrátur sýnir trú hans, menntun og lífssýn á tímum þegar trúin var ekki aðeins kenning, heldur heildstæð lífsafstaða. Kvæðið er löng og djúp íhugun um píslir Krists, þar sem Jón setur eigin lífssýn í samhengi við þjáningu og miskunn. Hann yrkir á einföldu íslensku máli, með sterkum rótum í miðaldatrúarhefðinni en með nýrri sjálfsvitund einstaklingsins. Þetta kvæði sýnir að undir hinu pólitíska yfirborði var maður sem hafði bæði trúarlega næmni og skáldlegt innsæi — og það er í þessum texta sem við sjáum hina trúarlegu hlið Jóns Arasonar.

Kvæðið hefur lifað áfram í íslenskri trúarmenningu. Á föstunni árið 1989 var Píslargrátur afburða vel fluttur í Kristskirkju í Reykjavík af leikurunum Baldvini Halldórssyni og Gunnari Eyjólfssyni, sem var mikill aðdáandi Jóns biskups. Flutningurinn var áhrifamikil endurminning um biskupinn sem trúarskáld og sýndi að arfleifð hans á sér ekki aðeins sögulegt, heldur einnig andlegt líf í íslenskum samtíma.

Segja má að Píslargrátur sé upptaktur að Passíusálmum séra Hallgríms Péturssonar, því í báðum verkum mætast íhugun, trú og samkennd með pínu Krists og stöðu mannsins í heiminum. Jón Arason tekur sér skýra stöðu á þeim vegi sem Hallgrímur fullkomnaði rúmri öld síðar. Þannig má segja að séra Hallgrímur hafi tekið við keflinu beint frá Jóni biskupi — og með því tengist íhugunar- og leiðslukvæði kaþólsku kirkjunnar á beinan hátt hinni lúthersku kirkju.

Sumir hafa bent á að í Passíusálmunum megi greina orðalag sem endurspeglar gyðingaandúð, og slíkt mætti þá einnig finna í eldri trúarljóðum eins og Píslargráti.  Í þessu ljósi er því nauðsynlegt að hafa í huga þegar þessi trúarljóð eru lesin að ekkert í þeim ber að túlka á þann veg að Gyðingar beri meiri ábyrgð á krossdauða Krists en aðrir: Píslir Krists og krossfórn eru tilkomnar vegna synda alls mannkyns — okkar eigin synda — en ekki vegna aðgerða tiltekins hóps, þjóðflokks eða þjóðar. Þær eru afleiðingar af erfðasyndinni, í biblíulegum skilningi synd okkar upprunalegu foreldra Adams og Evu og þeirri tilvistarlegu heimssýn sem sú frásögn hefur í för með sér. Þetta eru áminningar um að við þurfum að hafa vakandi auga með æðstaprestinum og Pontíusi Pílatusi í okkar eigin innra sálarskoti. Þannig séð verður þjáning Krists allt í senn spegilmynd, útskýring á hinni mannlegu tilvist og jafnframt fær fótstigur fyrir hið fallna mannkyn, eða „vegurinn, sannleikurinn og lífið“, eins og haft er eftir honum sjálfum. 

Í kjölfar seinni heimsstyrjaldar og helfararinnar lýsti Annað Vatíkanþingið (1962–1965) í yfirlýsingunni Nostra Aetate því yfir að Gyðingar beri enga sameiginlega eða varanlega ábyrgð á dauða Krists. Þar segir að kirkjan „hafni hvers kyns ofsóknum gegn mönnum vegna kynþáttar eða trúar“ og að kristnir menn eigi að minnast þess að Jesús, postularnir og frumkirkjan spruttu upp úr gyðingaþjóðinni.

Síðustu páfar hafa í anda þess tekið skref í átt til sátta og gagnkvæms skilnings. Jóhannes Páll II kallaði gyðinga „eldri bræður okkar í trú“, heimsótti samkunduhús í Róm árið 1986 — sem enginn páfi hafði áður gert — og bað í Jerúsalem árið 2000 Guð um fyrirgefningu fyrir syndir kristinna manna gegn gyðingum. Benedikt XVI hélt áfram á þeirri braut og lagði áherslu á sameiginlega rætur trúarbragðanna, og Frans páfi hefur ítrekað að „gyðingar eru ekki aðeins bræður okkar heldur einnig vinir sem við eigum að standa við hlið í leit að friði og réttlæti.“

Ólafur Gunnarsson rithöfundur gerði baráttu Jóns Arasonar eftirminnileg skil í sögulegri skáldsögu sinni Öxin og jörðin, sem hlaut Íslensku bókmenntaverðlaunin árið 2003. Þar er sagan sögð í mannlegu ljósi, þar sem átök trúar og valds verða um leið innri barátta samvisku og efasemda. Í umfjöllun Úlfhildar Dagsdóttur (2003) um bókina kemur fram að höfundurinn hafi ekki gert Jón að þjóðhetju né skúrki, heldur manni sem stendur milli trúar og eymdar, föður og baráttumanns — og sem slíkur nær hann til lesanda samtímans. Í kjölfar bókarinnar varð til leikgerð sem Þjóðleikhúsið frumsýndi á jóladag árið 2004. Arnar Jónsson lék Jón Arason, og leikstjórn var í höndum Hilmars Jónssonar. Leikritið vakti athygli fyrir áhrifamikla framsetningu, þar sem trú, ábyrgð og örlög þjóðarinnar urðu eitt í dramatísku samhengi.

Saga Jóns Arasonar hefur einnig birst í ljóðum, sögum og listsköpun um aldir. Frá sagnaritunum til þjóðsagna, frá prentverkinu á Hólum til nútímalistar, hefur nafn hans borið með sér spurningu sem endurómar á hverri öld: Hvar liggja mörk trúar og valds, samvisku og pólitíkur, manns og þjóðar?

Raunveruleg helgi Jóns biskups?
Þótt Jón Arason hafi aldrei verið tekinn í tölu heilagra, hefur hann í vitund þjóðarinnar um aldir verið talinn „helgur maður í verki“ — ekki vegna formlegrar viðurkenningar kirkjunnar, heldur vegna þess að saga hans og barátta gegn erlendu valdi hefur vakið virðingu.

Sagan af Líkaböng, kirkjuklukkunni á Hólum sem hringdi sjálf þegar lík Jóns og sona hans voru flutt heim norður úr Skálholti, hefur lifað sem tákn þessarar óskráðru helgi. Í Íslenzkum þjóðsögum og ævintýrum segir að klukkan hafi hringt í þremur lotum: fyrst á Vatnsskarði þegar sást ofan í Skagafjörð, síðan á Hríshálsi þegar sást heim að Hólum, og loks þegar líkin komu í túnið við kirkjuna. Þegar þau voru borin inn hringdi hún svo lengi að hún rifnaði. Hvort sem þessi frásögn byggir á raunverulegum sögulegum staðreyndum eða trú þjóðarinnar, þá lýsir hún hinni djúpu sorg og samúð sem fólk norðanlands bar í brjósti gagnvart þeim sem höfðu verið líflátnir í Skálholti.

Í Biskupaannálum Jóns Egilssonar, sem ritaðir voru á árunum 1601–1605, segir frá því að Norðlendingar hafi árið 1551 farið suður til Skálholts að sækja lík Jóns biskups og sona hans, Björns og Ara, sem hálshöggnir höfðu verið haustið áður. Norðlendingar fluttu þau þá norður, og að morgni eftir dvöl í Skálholti námu þeir staðar við Laugarvatn. Þar tjölduðu þeir yfir líkunum, báðu bænir og bjuggu um þau til ferðar norður að Hólum. Frásögn Jóns segir ekkert nánar um nákvæmlega hvar þetta á að hafa verið, en í seinni tíð hafa verið nefndir stakir steinar austan við Vígðulaug, kallaðir Líkasteinar, og hefur sú trú lifað að þar hafi lík biskupsins og sona hans verið lögð og þvegin áður en þau voru borin áfram norður.

Þótt slíkar sagnir séu ekki meðal elstu heimilda, bera þær vitni um að minning Jóns Arasonar tengdist djúpum helgiblæ staðanna sjálfra. Það er eins og landið hafi sjálft varðveitt sorgina og virðinguna: klukkan sem hringdi, vatnið sem var blessað við kristnitökuna, steinarnir sem nefndir voru í minningu um líkflutningana norður. Minning Jóns biskups var því ekki staðfest í dýrlingaskrám, heldur í þeirri trúarlegu birtingarmynd sem varðveittist í minni þjóðarinnar. 

Þegar menn voru teknir í heilagra manna tölu á miðöldum og síðmiðöldum þurfti ýmislegt að koma til. Kirkjan safnaði frásögnum af svokölluðum „jarteinum“, það er kraftaverkasögum sem staðfestu að viðkomandi hefði verið verkfæri Guðs í heiminum. Munnmælasagnir eru til um ýmis undur í tengslum við líkflutningana norður, en sú hefð hefur ekki haldist lifandi, samfelld eða vel staðfest. Með dauða Jóns Arasonar og falli kaþólsks siðar lauk í raun þeirri hefð á Íslandi að skrá eða viðurkenna jarteinir, því siðaskiptin höfðu formlega séð eytt þeim menningargrunni sem slíkt gat byggst á, þó minni um slíkt hafi varðveist í þjóðmenningunni, eins og til dæmis sá siður að heita á Strandarkirkju sýnir. 

En hefur Jón biskup Arason tilkall til formlegrar helgi? Líklega ekki. Jesús segir í sæluboðunum: „Sælir eru friðflytjendur, því að þeir munu kallaðir verða Guðs börn.“ Það er varla hægt að segja að Jón Arason hafi verið friðflytjandi þegar litið er til þeirra hræðilegu hefndaraðgerða sem fylgdu í kjölfar aftöku hans. Þær eru með því versta í sögu Íslands — og varpa skugga á þann málstað sem hann sjálfur hafði barist fyrir.

Þannig verður ekki hjá því komist að sjá bæði ljós og skugga í arfleifð Jóns Arasonar. Hún er vissulega að hluta til trúarleg og kirkjuleg, en að meirihluta til pólitísk og menningarleg. Þó hann hafi fallið sem biskup, þá lifði minning hans áfram sem tákn um sjálfstæði, þjóðvitund og menningu. Hann varð ekki heilagur maður í merkingu kirkjunnar, heldur maður sem átti þátt í að móta sögu lands síns — og sú saga, með öllum sínum átökum, hefur haft mikil áhrif allt fram á okkar daga.

Kaþólska kirkjan á Íslandi hefur þó haldið minningu hans á lofti með ferðalögum til Skálholts og messum þar á degi nálægt 7. nóvember í allmörg ár. Má segja að með því sé honum sá sómi sýndur sem honum ber af hálfu kaþólsku kirkjunnar.  En ekki eru enn, svo vitað sé til, staðfestar frásagnir af fyrirbænum, áheitum, dulrænum vitjunum eða yfirnáttúrulegum lækningum sem orðið hafa fyrir meðalgöngu Jóns biskups. Guð almáttugur mun hafa síðasta orðið hvað raunverulega helgi varðar, í þessu máli eins og endranær.

Heimildir
Vilborg Auður Ísleifsdóttir: Siðbreytingin á Íslandi 1537–1565. Byltingin að ofan. Hið íslenska bókmenntafélag, Reykjavík 1997.
Ásgeir Jónsson: Uppreisn Jóns Arasonar. Bókafélagið-BF útgáfa, Reykjavík 2020.
Björn Þorsteinsson: Íslandssaga til okkar daga.
Þorgrímur Daníelsson: Að standa af sér byltingu. Lokaverkefni til MA prófs í guðfræði, Háskóli Íslands 2020.
Jón Egilsson: Biskupaannálar (1601–1605).
Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri (1862): „Líkaböng“.
Vísindavefurinn: Af hverju urðu siðaskiptin hér á Íslandi? (24.2.2010).
Wikipedia: https://is.wikipedia.org/wiki/J%C3%B3n_Arason

---

Eftirmáli 8.11.2025

Var Jón Arason píslarvottur trúarinnar?
Í umræðu sem varð á Facebook í kjölfar birtingar pistilins kom upp sú spurning hvort Jón Arason geti talist píslarvottur trúarinnar í þeim skilningi sem kirkjan hefur viðurkennt frá upphafi kristni. Haft er eftir Gunnari Eyjólfssyni sem, ásamt Baldvini Halldórssyni, flutti Píslargrát Jóns biskups í Kristskirkju árið 1989: „Blóðfórnin þvær allt slíkt út.“  Í þeim orðum felst sú trú að dauði Jóns Arasonar hafi verið píslarvætti trúarinnar – að hann hafi gefið líf sitt fyrir Guð og þá trú sem hann taldi sanna. En getur hann, guðfræðilega séð, talist píslarvottur í hefðbundnum skilningi kirkjunnar?

Píslarvotturinn í kristinni hefð
Frá upphafi hefur píslarvotturinn verið sá sem deyr fyrir trú sína á Krist og neitar að afneita honum. Stefán frumvottur og fyrstu píslarvottarnir voru drepnir vegna trúar sinnar, ekki vegna pólitískra átaka eða þjóðlegra hagsmuna. Þeir voru fórnarlömb en ekki leiðtogar í átökum. Kirkjan viðurkennir píslarvotta sem menn sem deyja fyrir trúna – án þess að beita sjálfir ofbeldi eða gjalda valdbeitingu með nýrri valdbeitingu.

Jón Arason í þessu ljósi
Dauði Jóns Arasonar átti sér trúarlegar orsakir. Hann stóð gegn siðaskiptunum og var staðfastur í trú kaþólsku kirkjunnar. Þegar hann var tekinn af lífi í Skálholti 7. nóvember 1550 var það vegna þeirrar trúarafstöðu. En aðdragandinn var flókinn: trú, stjórnmál og sjálfstæðisbarátta þjóðarinnar runnu saman í einni deilu. Því verður erfitt að tala um hann sem píslarvott í þröngum, guðfræðilegum skilningi.

Hinir heilögu Thomas More og John Fisher í Englandi voru einnig dæmdir til dauða og líflátnir af Hinriki VIII fyrir að neita að viðurkenna trúarlegt umboð konungs og voru síðar teknir í tölu heilagra sem píslarvottar. Þeir gripu ekki til vopna, heldur gáfu líf sitt í hljóði og bæn. Jón Arason líkist þeim að því leyti að hann stóð gegn ríkisvaldinu í trúmálum, en ólíkt þeim beitti hann valdi. Það eitt nægir til að útiloka hann sem píslarvott í formlegum skilningi, því píslarvotturinn líkir eftir Kristi í mildri þjáningu, ekki í gagnárás.

Þó dregur það ekki úr trúarlegri dýpt fórnar hans. Hann var sannfærður um að barátta hans væri þjónusta við Guð og þjóð, og hann stóð við trú sína allt til dauðadags. Þjóðin hefur því litið á hann sem píslarvott í víðari merkingu – mann sem dó fyrir trú sína, samvisku sína og rétt þjóðarinnar til að halda henni.
Í þeim skilningi hefur þjóðin, enn fremur en kirkjan, tekið hann í tölu sinna betri manna.

Undantekningin: Heilög Jóhanna af Örk
Þó á þessi regla sína undantekningu. Heilög Jóhanna af Örk barðist sjálf í vopnuðum átökum, en í þjónustu þess sem hún trúði að væri guðleg köllun. Hún leit ekki á sig sem herkonu, heldur sem verkfæri í hendi Guðs til að endurreisa rétt og trú þjóðar sinnar. Þegar hún var tekin til fanga og dæmd fyrir trúvillu árið 1431 var það kirkjulegur dómur í þjónustu pólitískra yfirvalda, og dauði hennar var því trúarlegur í formi en pólitískur í eðli sínu. Síðar var sá dómur tekinn upp af páfalegum dómstól og Jóhanna tekin í tölu heilagra 489 árum síðar eða árið 1920.

Helgi Jóhönnu hvílir því ekki á hernaðarverkum hennar, heldur á trúfesti og hlýðni við þann vilja sem hún trúði að væri Guðs. Hún varð brú milli hins trúarlega og þjóðlega – píslarvottur sem gaf líf sitt fyrir samvisku sína og trú sína, en ekki fyrir völd eða hefnd. Þannig má segja að hún sé sú eina í sögu kirkjunnar sem sameinar bæði sverðið og krossinn á þann hátt að kirkjan hefur viðurkennt fórn hennar sem heilaga. Í þeim skilningi má sjá í heilagri Jóhönnu af Örk einstaka undantekningu sem undirstrikar regluna: að píslarvotturinn líkir eftir Kristi í fórnfýsi, hvort sem hún birtist í hljóði eða eldi, í bæn eða baráttu.

Dýrkun píslarvotta
Í kirkjulegri hefð hefst dýrkun píslarvotta ekki ofan frá heldur neðan frá – í trúarlegri reynslu fólks sem finnur fyrirbæn og nærveru hins látna. Með tímanum verða slík merki að jarteinum og áheitum sem geta leitt til opinberrar viðurkenningar. Þannig var með hina heilögu Tómas More og Jóhannes Fisher: strax eftir aftöku þeirra 1535 myndaðist djúp lotning, menn báðu fyrir með milligöngu þeirra og sögur bænheyrslna gengu manna á meðal. Þegar Páfi Píus XI viðurkenndi helgi þeirra árið 1935 var það staðfesting á lifandi trúarhefð sem þegar var til staðar.

Eftir það hefur dýrkun þeirra orðið hluti af lífi kirkjunnar. Heilagur Tómas More varð verndardýrlingur lögfræðinga og stjórnmálamanna, heilagur Jóhannes Fisher verndari presta og kennara og á minningardegi þeirra 22. júní eru víða haldnar sérstakar messur og fyrirbænir. En jafnframt sýnir saga þeirra að píslarvætti þeirra hefur orðið brú milli kirkjudeilda: árið 1980 voru þeir báðir teknir inn í helgihald Anglíkönsku kirkjunnar, þar sem þeirra er minnst 6. júlí sem „Thomas More, Scholar, and John Fisher, Bishop of Rochester, Reformation Martyrs, 1535“. Þannig eru þeir dýrkaðir bæði af kaþólskum og anglíkönum, sem tákn trúfesti og samvisku handan stofnanamarka.

Þessi lifandi hefð sýnir hvernig píslarvottar lifa áfram í bæn og dýrkun. Þeir verða ekki aðeins tákn sögulegrar trúfesti heldur virkir félagar í samfélagi kirkjunnar – miðlarar náðar, friðar, staðfestu og trúar.

Samanburður við Jón Arason
Um Jón Arason hefur engin slík hefð myndast. Þjóðin hefur sýnt honum lotningu, og sögur um Líkaböng og Líkasteinana vitna um sorg og virðingu, en ekki trúarlega dýrkun. Engin samfelld eða staðfest jarteinasaga eða áheitasaga hefur varðveist og engin bænheyrsla tengst nafni hans. Ekkert ferli um viðurkenningu eða dýrkun hefur hafist, enda flækir þátttaka hans í átökum þar sem valdi er beitt slíka viðleitni. Kirkjan lítur á píslarvottinn sem þann sem líkir eftir Kristi í fórnfýsi og kærleika, ekki í valdbeitingu.

Þetta skýrir hvers vegna Jón Arason hefur aldrei verið formlega tekinn í tölu píslarvotta. Hans er minnst sem hetju trúarinnar – síðasta kaþólska biskups Íslands fyrir siðaskipti – en ekki sem dýrlings í guðfræðilegum skilningi. Hann stendur milli trúar og sögu, lifir áfram sem tákn trúfesti og samvisku, en ekki sem milligöngumaður í bæn, en hver veit, samanborið við heilaga Jóhönnu sem þurfti 489 ár til að fá  heilagleika sinn viðurkenndan þá er Jón ekki enn búinn að ná þeim árafjölda því frá aftöku hans eru aðeins liðin 475 ár. 

Niðurstaða
Formlega séð var Jón Arason ekki píslarvottur eins og Stefán frumvottur eða þeir sem dóu fyrir játningu trúarinnar einnar sakir. En ef píslarvottadómur nær einnig til þeirra sem láta lífið í trúfesti við Guð og við þann sannleika sem þeir sjá sem heilagan, þá verður Jón Arason vissulega slíkur maður. Hann stendur mitt á milli sögunnar og trúarinnar – en ekki sem fyrirmynd fullkomins helgimanns, heldur sem tákn um trúfesti mannsins í heimi þar sem vald, samviska og trú mætast. Og í hljóði þjóðarsálarinnar lifir hann áfram – ekki sem dýrlingur sem hefur milligöngu um kraftaverk, heldur sem minning um mann sem þorði að deyja fyrir sannfæringu sína. Sú minning heldur áfram að vekja sömu spurningu og píslarvottarnir bera vitni um: hvað er trúfesti í raun, og hvað kostar hún? Guð einn þekkir svarið, og hann á síðasta orðið.