 |
| Heilagur Antoníus ábóti í Egyptalandi |
Í dag, 17. janúar, minnist kirkjan heilags Antóníusar ábóta, manns sem með lífi sínu mótaði kristið meinlætalíf og varð lifandi vitnisburður um afl bænar, einfaldleika og algjöra eftirfylgd Krists. Í eyðimörkum Egyptalands varð hann andlegur faðir einsetumunka og leiðbeinandi ótal manna og kvenna sem leituðu Guðs í þögn, föstu og vinnu. Þótt hann sjálfur leitaðist ætíð við að lifa í kyrrð og leynd, varð líf hans að ljósi sem barst um allan hinn kristna heim.
Æviágrip
Heilagur Antóníus fæddist í Egyptalandi um árið 250, inn í kristna fjölskyldu. Foreldrar hans héldu honum að mestu heima og ólst hann upp án þeirrar bókmenntafræðslu sem þótti sjálfsögð í menntuðum stéttum samtímans. Þegar foreldrar hans létust stóð hann einn eftir um 18-20 ára aldur með unga systur sína og tók á sig ábyrgð heimilisins.
Tæpum sex mánuðum síðar, þegar hann heyrði í kirkjunni orð Krists til ríka mannsins: „Ef þú vilt vera fullkominn skaltu fara, selja eigur þínar og gefa fátækum og þú munt fjársjóð eiga á himnum“ (Mt 19,21), skildi hann þessi orð sem persónulega köllun. Hann gaf þorpsbúum bestu jarðir sínar, seldi aðrar eigur og gaf andvirðið fátækum, að undanskildu því litla sem hann taldi nauðsynlegt til að sjá systur sinni farborða. Skömmu síðar heyrði hann önnur orð Krists í guðspjallinu: „Hafið því ekki áhyggjur af morgundeginum“ (Mt 6,34). Þá gaf hann einnig það sem eftir var, fól systur sína í umsjá trúfastra meyja – sem oft er talið fyrsta skráða dæmið um klausturlíf kvenna – og dró sig í hlé til meinlætalífs.
Meinlæti, bæn og andleg barátta
Antóníus settist að í einveru ekki langt frá heimabyggð sinni og helgaði sig bæn, föstu og vinnu. Samkvæmt bæði Aþanasíusi og Butler var líf hans afar einfalt. Í leit að enn meiri kyrrð dró hann sig í hlé í gamalt grafhýsi, þar sem vinur færði honum brauð öðru hvoru. Þar varð líf hans vettvangur mikillar andlegrar baráttu. Butler greinir frá því að honum hafi verið leyft að verða fyrir sýnilegum árásum hins illa: hann var hræddur með óhugnanlegum hljóðum og einu sinni barinn svo harkalega að hann lá nær dauða en lífi, þar til vinur hans fann hann í því ástandi. Þessi frásögn varð síðar ein áhrifamesta mynd kristinnar hefðar af innri glímu mannsins sem leitar Guðs í einverunni.
Fjallið og hinn langi skóli þagnarinnar
Um árið 285, þá um þrjátíu og fimm ára gamall, fór hann yfir austurgrein Nílar og settist að í rústum á fjallstindi. Þar lifði hann í nær tuttugu ár í nánast algjörri einangrun og sá varla nokkurn mann – nema þann sem færði honum brauð á hálfs árs fresti.
Þessi langi tími í kyrrð og þögn, sem oft er aðeins nefndur í stuttu máli í æviágripum, var í raun skóli þolinmæðinnar, sjálfsþekkingar og órofa bænar. Þar mótaðist sá andlegi þungi sem síðar gerði Antóníus að leiðtoga annarra, án þess að hann hefði nokkru sinni leitað þess hlutverks.
Andlegur faðir munkanna
Um árið 305, að beiðni annarra, kom Antóníus niður af fjallinu og stofnaði sitt fyrsta klaustur í Fayum. Þetta klaustur var ekki skipulögð stofnun í seinni tíma skilningi, heldur safn dreifðra einsetuklefa. Antóníus dvaldi aldrei varanlega í slíkum samfélögum, heldur heimsótti þau reglulega og leiðbeindi. Þannig varð hann faðir munkalífsins, ekki með reglum og skipulagi, heldur með persónulegu fordæmi og andlegri leiðsögn.
Opinbert vitni og þjónusta kirkjunni
Í ofsóknunum undir keisaranum Maximinusi árið 311 fór Antóníus til Alexandríu til að styrkja píslarvotta með nærveru sinni. Hann klæddist opinberlega hvítum sauðskinnsklæðum sínum og lét sjá sig, en forðaðist vandlega að ögra yfirvöldum eða ganga fram í sjálfviljugu píslarhugrekki, eins og sumir gerðu.
Síðar, að beiðni biskupa, sneri hann aftur til Alexandríu til að hrekja kenningar Aríusar og prédikaði að Sonurinn væri ekki skapaður, heldur samur í eðli við Föðurinn. Allur almenningur flykktist að honum, jafnvel heiðingjar, snortnir af reisn hans og einfaldleika. Hann vann kraftaverk og læknaði stúlku.
Samkvæmt heilögum Híerónýmusi hvatti Antóníus hinn fræga Didymus hinn blinda til að syrgja ekki sjónleysi sitt, heldur gleðjast yfir því innra ljósi sem Guð hafði kveikt í honum. Heiðnir heimspekingar sóttu hann heim til að ræða við hann og sneru margir frá honum undrandi yfir visku hans. Jafnvel keisararnir skrifuðu honum bréf. Antóníus svaraði þeim einfaldlega og minnti þá á að muna komandi dóm.
„Ljós, jafnvel í leynd“
Í Vita Antonii, helgisögunni um líf hans skrifar heilagur Aþanasíus þessi orð:
„Hann vann erfiðisvinnu vegna þess að hann hafði heyrt þessi orð: „Ef einhver vill ekki vinna þá á hann heldur ekki mat að fá.“ (2Þ 3,10) Hann keypti brauð fyrir hluta launa sinna og gaf afganginn fátækum. Eftir að hafa lært að vér „skyldum ávallt biðjast fyrir,“ (1Þ 5,17) jafnvel þegar vér vorum einir, og baðst hann linnulaust fyrir. Raunar var hann það eftirtektarsamur þegar Ritningin var lesin að ekkert fór fram hjá honum. Og þar sem hann geymdi allt það sem hann heyrði þjónaði minni hans honum sem bók. Þegar þeir sáu hvers konar lífi hann lifði kölluðu þorpsbúar og allir þeir góðu menn sem hann þekkti hann vin Guðs og þeir elskuðu hann bæði sem son og bróður.“ (Þýðing Tíðabænabókarinnar.)
Þótt Antóníus vildi lifa í leynd, gerði Guð líf hans sýnilegt – eins og lampa sem lýsir veg þeirra sem vilja fylgja boðorðunum og taka sér hugrekki á vegi dyggðar.
Antóníus og blessun dýranna
Í kirkjulist er Antóníus oft sýndur með svín við hlið sér, með bjöllu um háls þess. Þessi mynd tengist sjúkrahúsreglu Antoníta á miðöldum, sem notaði svínafeiti til að smyrja sjúklinga sem þjáðust af ergotisma, sjúkdómi sem kallaður var eldur heilags Antóníusar. Af þessum sökum hefur sú hefð varðveist að blessa búfé og heimilisdýr á minningardegi hans. Honum eru einnig eignuð tákn eins og einsetumannsstafurinn í laginu tau, síðasti stafur hebreska stafrófsins, sem minnir á krossinn og á köllun til iðrunar og umbreytingar.
Síðustu ár og dauði
Antóníus skynjaði dauða sinn fyrirfram. Hann kvaddi lærisveina sína, Macarius og Amathas, og bað þá að grafa sig í leynd við einsetuklefa sinn. Hann gaf Aþanasíusi sauðskinnsklæði sín sem vitnisburð um trúarlega einingu og skildi annað eftir handa biskupnum Serapioni.
Síðustu orð hans voru einföld og föðurleg: „Verið sæl, börnin mín. Antóníus er að fara og verður ekki lengur með ykkur.“ Hann lagðist, rétti úr fótum sínum og andaðist í kyrrð, líklega 17. janúar 356, þá 105 ára gamall.
Lærdómur
Líf heilags Antóníusar minnir okkur á að breytni eftir Kristi snýst ekki fyrst og fremst um orð, skipulag eða áhrif, heldur um hjarta sem hlýðir kalli Guðs. Í heimi hraða og hávaða kennir hann okkur gildi þagnarinnar; í heimi neyslu kennir hann okkur frelsi einfaldleikans; og í heimi sundrungar kennir hann okkur að einbeitt bæn getur orðið uppspretta lífs fyrir marga.
Bæn
Heilagi Antóníus ábóti,
faðir einsetu- og munkalífs,
kenndu okkur að hlusta á orð Krists
og fylgja honum með óskiptu hjarta.
Hjálpaðu okkur að finna Guð í þögninni,
vera trú í vinnu okkar
og staðföst í bæninni,
svo líf okkar megi verða ljós öðrum
og vitnisburður um kærleika Guðs.
Amen.