 |
| Jón helgi Ögmundarson fyrsti biskup hólastaðar og þjóðlegur dýrlingur |
Fjöllin eru þau sömu og í dag, en árið er 1198 og dagurinn er 3. mars. Vindurinn leikur um Hjaltadalinn og snjór þekur fjöllin. Við rætur hlíðanna stendur Hólastaður — ekki sá sem við þekkjum nú, heldur dómkirkja 12. aldar. Sunnan við kirkjuna hefur gröf verið opnuð. Prósessía akólýta, djákna, presta og biskups kemur út úr kirkjunni. Fremst fer krossberinn, ungur messuþjónn og verðandi akólýti, á eftir koma eldri akolýtar, síðan djáknar, prestar í hækkandi aldurs- og virðingarröð og loks Brandur biskup síðastur í táknrænni auðmýkt Krists. Þeir bera alba og stólur, einfaldan miðaldaskrúða úr líni og ull. Á eftir prósessíunni koma virðulegar manneskjur og allt safnast fólkið í kringum opna gröf. Vindurinn leikur í klæðunum. Það eru liðin um sjötíu og sjö ár frá dauða Jóns Ögmundarsonar árið 1121. Latnesk orð hljóma yfir grafarstæðinu. Sálmar eru sungnir í reglubundnu kórtóni sem berst út yfir dalinn.
Leifar hins látna biskups eru teknar upp með virðingu. Jarðvegur og leifar líkklæða eru varlega fjarlægð eftir föngum. Beinin eru lögð í nýja kistu. Slík kista er líklega vönduð trékista, styrkt með járnböndum. Hún er ekki grafin aftur í jörðu. Hún er færð inn í kirkjuna eða sett á heiðursstað innan hennar rýmis. Með því hefur staða hins látna breyst. Söngurinn heldur áfram. Tíðir eru fluttar. Bæn um upprisu og trúfesti þjóns Guðs hljóma í hálfmyrkrinu. Andrúmsloftið er mettað af reykelsi og kertabruna.
Þegar kistunni er lokað er umbreytingin orðin formleg. Jón er ekki lengur aðeins fyrsti biskup Hóla sem hvílir í jörðu. Hann er orðinn sá sem kirkjan viðurkennir opinberlega sem heilagan mann. Tveimur árum síðar verður helgi hans samþykkt á Alþingi. En hér, í dómkirkjunni árið 1198, hefst sú opinbera umbreyting minningar í helga arfleifð.
Fjöllin standa óhreyfð. Dalurinn er sá sami. En innan kirkjunnar hefur sjálfsmynd samfélagsins tekið skref. Elevatio er ekki aðeins athöfn sem snýst um líkamsleifar. Hún er athöfn sem staðfestir minninguna og gerir hana að arfleifð. Til að skilja hvað gerðist þennan dag árið 1198 þarf að stíga aftur nærri heila öld í tímann.
Sú athöfn sem við fáum hér svipmynd af er lokapunktur á ævi sem mótaði kirkjulega og menningarlega sjálfsmynd Norðurlands. Til að skilja hvers vegna minning Jóns lifði svo sterkt að hún varð að opinberri helgi, verðum við að snúa aftur og skoða æviágrip hans.
Æviágrip
Jón Ögmundarson fæddist árið 1052 á Breiðabólstað í Fljótshlíð. Hann ólst upp í samfélagi sem hafði tekið kristni að lögum árið 1000, en þar sem trúarleg og menningarleg mótun var enn í vinnslu. Heiðnir siðir voru enn við líði en kristnin var smám saman að festa rætur í lögum, helgihaldi og daglegu lífi.
Foreldrar hans voru Ögmundur Þorkelsson, prestur á Breiðabólstað, og Þorgerður Egilsdóttir. Heimilið var því bæði kristið og vel stætt. Á 11. öld voru prestar gjarnan af höfðingjaættum og gegndu ekki aðeins andlegu hlutverki heldur einnig samfélagslegu. Prestsetur voru menningarlegar og efnahagslegar miðstöðvar í héraði. Að alast upp á slíku heimili þýddi að hafa aðgang að menntun, bóklegum fróðleik og tengslaneti sem náði út fyrir heimahéraðið. Ættartölur tengja Jón við forna höfðingja og menn sem komu að kristnitökunni, og þótt slíkar heimildir beri að lesa með gagnrýni endurspegla þær stöðu fjölskyldunnar: hann kom úr miðju samfélagsins, ekki af jaðri þess.
Þessi bakgrunnur skýrir hvers vegna hann komst til náms hjá Ísleifi Gissurarsyni, fyrsta biskupi í Skálholti, og síðar utan til frekara náms í Danmörku og Noregi. Slík menntun var ekki sjálfgefin heldur bundin fjárhagslegum aðstæðum, tengslum og kirkjulegri vernd. Jón tilheyrði annarri kynslóð íslenskra kirkjuleiðtoga eftir kristnitöku, kynslóð sem tengdi íslenskt samfélag við hið alþjóðlega net latneskrar kirkju.
Árið 1106 var Jón Ögmundarson vígður biskup Hólabiskupsdæmis. Vígslan fór fram í Lundi í Danmörku 29. apríl sama ár og var framkvæmd af Asser, fyrsta erkibiskupi Lundar. Þessi staðreynd er ekki formsatriði heldur lykilatriði í kirkjusögulegu samhengi. Erkibiskupsdæmið í Lundi hafði verið stofnað aðeins tveimur árum fyrr, árið 1104, og varð þar með kirkjuleg höfuðmiðja Norðurlanda. Með vígslu Jóns í Lundi var Hólabiskupsdæmi formlega tengt hinni nýju norrænu kirkjuskipan.
Heimildir herma jafnframt að Jón hafi farið til Rómar eftir tilnefningu sína og aflað þar staðfestingar páfa á stofnun biskupsdæmisins. Frá Róm hélt hann síðan til Lundar þar sem vígslan fór fram. Ferðalagið sýnir að stofnun Hólabiskupsstóls var ekki einangruð íslensk ákvörðun, heldur liður í víðara kirkjulegu samhengi latneskrar kristni.
Þegar Jón sneri aftur til Íslands kom hann því ekki aðeins sem prestur úr heimabyggð, heldur sem vígður biskup innan alþjóðlegrar kirkjuskipanar. Með honum barst til Hóla sú reglu- og skipulagshefð sem mótað hafði vesturkirkjuna á miðöldum. Í ljósi þess verður skiljanlegt hvers vegna uppbygging hans á Hólum — kirkjubygging, skólastofnun og litúrgísk festa — ber með sér skýran svip evrópskrar kirkjumenningar. Hólar voru frá upphafi hugsaðir sem hluti af stærra samhengi. Stofnun nýs biskupsstóls var ekki formsatriði. Hún markaði kirkjuskipan og viðurkenningu á því að Norður-Ísland þyrfti sína eigin andlegu og stjórnsýslulegu miðju.
Hólar sem stofnun – kirkjubygging og skipulag
Þegar Jón settist að á Hólum hófst mikil uppbygging. Samkvæmt Jóns sögu lét hann rífa eldri kirkju og reisa veglega dómkirkju. Þótt sagan sé hagiografísk að formi, telja fræðimenn að hún varðveiti traustan sögulegan kjarna um stórt kirkjubyggingarverkefni. Bygging dómkirkju var bæði táknræn og hagnýt. Hún markaði Hóla sem fastan punkt í kirkjuskipan landsins og sýndi að biskupsstóllinn væri varanleg stofnun. Kirkjubyggingin var ekki aðeins bygging guðshúss heldur stjórnskipuleg yfirlýsing.
Skólinn – fræðileg innleiðing kristni
Skilningur á kenningum trúarinnar er forsenda hennar. Þetta vissi Jón og hann lét því ekki nægja að reisa kirkjubyggingu. Hann stofnaði skóla við Hólakirkju. Í Sögu biskupsstólanna er greint frá skólahúsi vestan við kirkjudyrnar. Skólinn var ekki „skóli“ í nútímaskilningi, heldur miðstöð kennslu prestsefna og lærðra manna. Þar var kennd latína, málfræði, versagerð og söngur. Til kennslu fékk hann erlenda menn, meðal annars Gísla Finnason og Ríkina kapellán. Með þeim bárust áhrif evrópskrar kirkjumenningar til Norðurlands. Á 12. öld urðu Hólar því miðstöð fræðilegrar starfsemi. Fræðimenn hafa bent á að menn á borð við Stjörnu-Odda Helgason, sem varð kunnur fyrir athuganir sínar á sólargangi og tímatali, hafi líklega notið menntunar í því umhverfi sem skapaðist þar.
Söngur og litúrgía
Í Jóns sögu er lögð áhersla á söng og skipulag í helgihaldi. Þar er lýst kór sem flytur tíðir með „fögrum söng og heilögu bænahljóði“. Guðsþjónusta miðalda var að stórum hluta sungin. Með kennslu í söng var kristin trú fest í minni og hljómi samfélagsins. Söngurinn var ekki skraut heldur burðarás helgihaldsins. Með því að efla söng og litúrgíska reglu lagði Jón grunn að sameiginlegri kirkjulegri sjálfsmynd.
Andlegt samfélag við dómkirkjuna
Í Jóns sögu helga er ekki aðeins sagt frá kirkjubyggingu og skólastarfi, heldur einnig frá því að í kringum dómkirkjuna á Hólum hafi myndast samfélag fólks sem leitaði sér andlegs lífs. Þar er greint frá mönnum sem reistu sér smáhýsi eða bústaði í grennd við kirkjustaðinn og lifðu þar einföldu líferni, helgaðir bæn og kirkjuþjónustu.
Ekki var um formlegt klaustur að ræða — slíkar stofnanir komu síðar til sögunnar á Íslandi — heldur fremur eins konar andlegt forstig að reglubundnu klausturlífi. Hólar urðu að miðju sem dró að sér fólk sem vildi lifa undir reglu helgihaldsins: vakna til tíða, taka þátt í söng og lifa í nálægð við altarið.
Þetta atriði styrkir myndina af Hólum sem meira en embættislegum biskupsstól. Þar varð til trúarlegt umhverfi sem bar keim af evrópskri kirkjumenningu og undirbjó jarðveg fyrir síðar stofnuð klaustur, svo sem á Þingeyrum árið 1133.
Siðbót og menningarleg mótun – daganöfnin
Eitt þekktasta inngrip Jóns var breyting heita vikudaganna. Hún sýnir hvernig kirkjuleg forysta gat haft áhrif á daglegt mál og þar með á sjálfsmynd samfélagsins. Tíminn sjálfur — vikuskipanin — varð hluti af kristinni heimsmynd. Breyting daganafna var samt ekki aðeins afnám heiðinna guðanafna. Hún var mótun tímaskyns. Þriðjudagur, miðvikudagur og fimmtudagur vísa til talnaraðar. Föstudagur vísar til föstu og iðrunar. Orðið laugardagur er fornt norrænt heiti og merkir baðdagur eða þvottadagur. Í norrænum sið var það fastur vani að menn þvægju sér og skiptu um klæði einu sinni í viku, daginn fyrir messudag. Líkamleg hreinsun varð þannig undirbúningur fyrir sunnudaginn, dag Drottins.
Þar mætast hið jarðneska og hið helga. Vikuskipanin sjálf verður að trúarlegri rútínu: föstudagur minnir á iðrun, laugardagur á hreinsun og sunnudagur á helgun. Íslenskan er hér sérstök meðal germanskra mála. Þar sem önnur tungumál héldu heiðnum guðanöfnum vikunnar, var íslenska vikuskipanin mótuð í anda kristinnar sjálfsmyndar. Tíminn sjálfur varð hluti af kristinni menningu.
Samfella og arfleifð
Þegar litið er yfir biskupsdóm Jóns blasir við samfella fremur en dramatískir atburðir. Hann byggði upp kirkju, stofnaði skóla, efldi söng og litúrgíu og beitti sér fyrir siðbót. Þessir þættir mynda heild sem útskýrir hvers vegna minning hans lifði svo sterkt að bein hans voru tekin upp árið 1198 og helgi hans staðfest 1200.
Leiðin til helgi
Helgi Jóns Ögmundarsonar varð ekki til í einni athöfn. Hún mótaðist í minni samfélagsins áratugum saman. Eftir andlát hans árið 1121 lifði minningin um hann áfram á Hólum. Heimildir greina frá því að hann hafi þótt meinlátur, skipulagður og réttsýnn, og að bænamáttur hans hafi verið talinn mikill. Slík orðræða er dæmigerð fyrir helgisögur miðalda, en hún endurspeglar jafnframt þann skilning samtímans að hann hafi haft andlegt vægi umfram hið venjulega.
Þegar á síðari hluta 12. aldar var rituð helgisaga hans, Jóns saga helga, líklega af Gunnlaugi Leifssyni munki á Þingeyrum. Helgisögur (vitae) voru ekki hlutlaus æviskrif heldur textar sem áttu að sýna fram á heilagleika með frásögnum af dyggðum, meinlæti og stundum kraftaverkum. Ritunin sjálf er því merki um að ferli viðurkenningar helgi hafi verið hafið. Árið 1198 voru bein hans tekin upp á Hólum að frumkvæði Brands biskups Sæmundssonar og kistulögð á ný. Slík elevatio var á miðöldum formlegt skref í átt að opinberri helgi. Hún fól í sér að hinn látni var tekinn úr venjulegri gröf og færður í heiðursrými innan kirkjunnar.
Það er athyglisvert að engar heimildir leggja áherslu á órotinn líkama eða dramatísk kraftaverk við gröfina. Helgi Jóns virðist ekki hafa byggst á incorruptio heldur á minningu og verkum. Það er í samræmi við íslenskt og norrænt samhengi, þar sem stofnanaleg og siðferðileg arfleifð vó þungt.
Sumarið 1200 var helgi hans samþykkt á Alþingi. Sú ákvörðun var bindandi innan íslenskrar kirkju og samfélags. Dagsetningin 3. mars varð síðar messudagur hans í kirkjuárinu og er haldin sem Jónsmessa á föstu. Á þessum tíma var kanóníseringarferlinu í vesturkirkjunni enn ekki alfarið miðstýrt af páfastóli. Það var ekki fyrr en á 13. öld sem páfavaldið tók að krefjast þess að dýrlingaviðurkenningar færu formlega fram í Róm. Þegar Jón var tekinn í tölu heilagra manna árið 1200 var það því í fullu samræmi við gildandi kirkjurétt og hefð. Formlega séð er hann því enn þann dag í dag dýrlingur í íslenskri og norrænni kirkjuhefð, jafngildur og aðrir sem viðurkenndir voru á svæðisbundnum grundvelli á miðöldum.
Jón og Þorlákur – samanburður
Þorlákur Þórhallsson var tekinn í tölu heilagra manna á Alþingi árið 1198. Páfaleg kanónísering hans fór ekki fram fyrr en árið 1984 og um leið var hann lýstur verndardýrlingur íslensku þjóðarinnar. Þessi samanburður sýnir skýrt að páfaleg viðurkenning er ekki forsenda þess að helgi sé raunveruleg í kirkjulegum skilningi. Hún er síðari formleg staðfesting, ekki upphaf helginnar og var í raun nauðsynleg í tilfelli Þorláks til útnefningar hans sem sérstaks verndardýlings þjóðarinnar.
Helgi Jóns byggist á: elevatio 1198, samþykkt Alþingis 1200, helgisögu, og viðvarandi kirkjulegri hefð. Í miðaldakirkjunni var það fullgilt ferli. Þegar litið er til kirkjuréttarlegs og sögulegs samhengis er engin ástæða til að líta á helgi Jóns sem óformlegri á nokkurn hátt.
Tilvitnun
Í Jóns sögu helga eru honum lögð í munn þessi orð:
„Eigi skal hér lengur halda þá siðu, er heiðnir menn höfðu.“
Þetta er ekki löng guðfræðileg ræða, heldur yfirlýsing um siðbót og sjálfsmynd.
Lærdómur
Ævi hans sýnir að helgi getur falist í uppbyggingu. Hann stofnaði ekki hreyfingu heldur stofnun. Hann bjó þannig í haginn fyrir eftirmenn sína og þar á meðal nafna sinn Arason. Hann skrifaði ekki guðfræðilegar ritgerðir heldur reisti kirkju, stofnaði skóla, efldi söng og mótaði daglegt mál samfélagsins. Hann breytti ramma lífsins.
Það er kannski einmitt þar sem sérstaða hans liggur. Helgi hans er ekki dramatísk heldur skipulögð. Hún birtist í reglufestu, aga og menntun. Hún birtist í því að kristin sjálfsmynd varð hluti af daglegu lífi — í kirkjubyggingu, í latínukennslu, í söng og jafnvel í heitum vikudaganna.
Þegar Alþingi samþykkti helgi hans árið 1200 var það því ekki aðeins trúarleg yfirlýsing heldur samfélagsleg viðurkenning á því að þessi uppbygging hefði mótað Norðurland. Fyrir okkur, sem lifum á tímum örra breytinga og skammtímaminnis, er þetta áminning um annað tímaskyn. Kirkjuleg mótun gerist stundum hægt. Hún krefst aga, þolinmæði og fræðslu. Hún byggist á því að skapa rými þar sem trú getur færst milli kynslóða. Helgi Jóns Ögmundarsonar minnir á að í trúfesti við köllunina — jafnvel í verkum sem virðast jarðbundin og stjórnsýsluleg — getur orðið til arfleifð sem lifir lengur en einstaklingurinn sjálfur.
Bæn
Almáttugi Guð,
þú sem gafst Jóni helga Ögmundarsyni náð
til að byggja upp kirkju þína á Hólum,
gef að við megum fylgja fordæmi hans
í trúfesti, fræðslu og lofgjörð.
Og eins og kirkjan heiðraði minningu hans,
lát okkur einnig lifa þannig
að verk okkar beri vitni um náð þína.
Amen.
---
Heimildir
Jóns saga helga. Í: Biskupa sögur I.
Saga biskupsstólanna. Bókaútgáfan Hólar, 2006
Vísindavefur Háskóla Íslands. „Hver var Jón Ögmundsson?“
Wikipedia. „Jón Ögmundarson.“