 |
| Alfreð J. Jolson Reykjavíkurbiskup 1987-1994 |
Það var eitthvað opið og hlýtt yfir Alfred James Jolson biskupi. Hann átti auðvelt með að mæta fólki þar sem það var statt, hlusta og mynda vináttu. Margir sem kynntust honum muna eftir manni sem var glaður í bragði, hlýr í viðmóti og átti það til að birtast óvænt – alltaf reiðubúinn að setjast niður, ræða málin og rétta hjálparhönd. Dauði hans 21. mars 1994 kom skyndilega, eftir hjartaáfall á ferðalagi í Bandaríkjunum. Þótt hann væri á 66. aldursári var eins og starf hans væri rétt að hefjast af fullum krafti.
Ævi og þjónusta
Alfreð biskup, fæddist 18. júní 1928 í Bridgeport í Connecticut, Bandaríkjunum. Foreldrar hans voru Alfred Jolson sem rak vélaverkstæði í Fairfield og Justine sem var dóttir ríkisþingmanns í Newton. Faðir hans átti norska móður en íslenskan föður frá Vestfjörðum. Guðmundur Hjaltason föðurafi hans, fæddur 1872 var bakari á Ísafirði en flutti til Noregs 1896 og þaðan til Bridgeport 1906 og starfaði þar fyrst sem kyndari en síðar sem bakari. Hann tók þar upp nafnið Jolson og lést árið 1967.
Í íslensku ættinni má rekja tengsl við fjölda nafngreindra Íslendinga og embættismanna, þar á meðal presta, sýslumanna og alþingismanna. Þessi fjölbreytti bakgrunnur – íslenskur, norskur og bandarískur – mótaði hann snemma og gaf honum víðsýni sem einkenndi allt hans líf og starf. Hann gekk í Jesúítaregluna, og var vígður til prests 14. júní 1958. Hann lauk meistaragráðu í viðskiptafræði frá Harvard-háskóla og doktorsprófi í hagfræði frá Gregoríanska háskólanum í Róm. Áður en hann tók við embætti biskups á Íslandi starfaði hann við kennslu í framhaldsskólum í Bandaríkjunum, Ítalíu, Ródesíu nú Zimbabwe og Írak.
Jóhannes Páll II páfi skipaði hann biskup í Reykjavík 12. desember 1987, og hann var vígður til biskups 6. febrúar 1988 við hátíðlega messu í Dómkirkju Krists konungs í Landakoti. Athöfnina leiddi O'Connor kardínáli frá New York, sem var aðalvígslubiskup, ásamt öðrum biskupum. Þessi vígsla var mikill viðburður fyrir kaþólska samfélagið á Íslandi og meðal viðstaddra við biskupsvígsluna var Halldór K. Laxness rithöfundur. O'Connor kardínáli var mjög þekktur á þeim tíma og hafði mikil áhrif á kaþólsku kirkjuna í Bandaríkjunum, og það var mikill heiður fyrir Alfreð biskup að hafa hann sem aðalvígslubiskup.
Samstarf og víðsýni
Í minningargrein sem Pétur Sigurgeirsson biskup Þjóðkirkjunnar 1981-1989 skrifaði í Morgunblaðið 27. mars 1994 kemur fram hversu mikils Alfreð biskup var metinn þvert á kirkjudeildir. Þeir biskuparnir kynntust vel við undirbúning heimsóknar Jóhannes Páll II páfa til Íslands árið 1989 og áttu í opnum og einlægum samræðum um samstarf og stöðu kirkjunnar í landinu.
Pétur lýsir honum sem vel menntuðum og víðsýnum manni, sem lagði sig fram um að læra íslensku og tengjast landi og þjóð. Hann hafði alþjóðlega sýn en vildi um leið vera hluti af íslensku samfélagi og sagði við vígslu sína: „Ég er hér sem Íslendingur.“
Daglegt líf og vinátta
Í minningargrein Vilhjálms Knudsen kvikmyndagerðarmanns birtist enn nánari mynd af manninum. Þar kemur fram að hann varð nánast hluti af fjölskyldu þeirra sem hann umgekkst, eins og afi barna þeirra.
Dagur hans var langur og annasamur, en hann fann þó alltaf tíma fyrir fólk. Hann kom gjarnan við hjá vinum sínum, drakk kaffisopa, ræddi lífið og hjálpaði til þar sem þörf var á. Hann gat verið á stöðugri hreyfingu frá morgni til kvölds, en samt alltaf tilbúinn að setjast niður og veita öðrum athygli.
Hann fylgdist vel með samtímanum, ræddi jafnt trúmál sem stjórnmál og hafði skýrar skoðanir. Hann sýndi einnig sérstakan skilning á stöðu útlendinga á Íslandi og var fús til að styðja þá sem áttu undir högg að sækja.
Framsýni og ólokið verk
Eftir andlát hans fundust drög að verklagsreglum um meðferð mála sem vörðuðu alvarlegar ásakanir innan kirkjunnar. Þau bera vitni um að hann hafi gert sér grein fyrir því að kirkjan stæði frammi fyrir nýjum og erfiðum viðfangsefnum sem þyrfti að takast á við af ábyrgð og festu.
Á þessum tíma voru slík mál víða óljós og verklag ekki mótað með samræmdum hætti. Það bendir til ákveðinnar framsýni að hann skyldi hafa hafið vinnu við að móta viðbrögð, þótt honum entist ekki aldur til að hrinda þeim í framkvæmd.
Erfið mál og ábyrgð
Síðar hafa komið fram niðurstöður rannsóknarnefndar sem varpa ljósi á meðferð ásakana um ofbeldi á þeim tíma sem hann gegndi embætti.
Nefndin telur að brugðist hafi verið við slíkum málum með hætti sem ekki uppfyllti þær kröfur sem gera mátti til rannsóknar, skráningar og eftirfylgni. Gögn um meðferð mála reyndust ófullnægjandi eða vantaði. Einnig bendir nefndin á að upplýsingar um fleiri en eina ásökun hafi legið fyrir, án þess að til yrðu markviss og samræmd viðbrögð. Í sumum tilvikum hefur verið talað um að mál hafi ekki fengið þá eftirfylgni sem tilefni var til.
Þessi umfjöllun dregur fram að kirkjan stóð þá frammi fyrir flóknum og erfiðum aðstæðum, þar sem skortur var á skýrum reglum og verklagi. Hún undirstrikar jafnframt mikilvægi þess að slík mál séu tekin föstum tökum, með gagnsæi og ábyrgð.
Skyndilegt fráfall og minning
Í mars 1994 hélt hann til Bandaríkjanna, þar sem hann veiktist skyndilega. Í fyrstu virtist sem hann væri á batavegi, en skömmu síðar barst sú frétt að hann væri látinn. Fyrir marga sem þekktu hann varð þetta áfall. Í minningum vina hans kemur fram að tómarúm myndaðist við brottför hans – eins og eitthvað hefði horfið úr daglegu lífi þeirra.
Við útför hans gerðist það óvænta að kirkjuklukkur Dómkirkju Krists konungs í Landakoti fóru óvænt að hringja þegar kista hans var borin til kirkju vegna rangrar stillingar í stýribúnaði klukkuverksins. Þetta vakti athygli og var túlkað sem merki um tengsl hans við kirkjuna og samfélagið.
Alfreð biskup hvílir nú í kirkjugarði Kaþólsku kirkjunnar aftan við Dómkirkju Krists konungs í Landakoti. Minning hans lifir áfram í hjörtum þeirra sem þekktu hann: um mann sem var á ferð, í samskiptum, í þjónustu – og sem lagði sig fram um að vera nálægur fólki.
Lokaorð og bæn
Ævi Alfreðs Jolson biskups ber með sér bæði ljósið og skuggana sem fylgja mannlegri þjónustu. Hann var maður mikillar orku, víðsýni og vináttu, sem lagði sig fram um að byggja upp kirkjuna á Íslandi og tengja hana við umheiminn.
Um leið minnir saga hans á að ábyrgð í kirkjunni er aldrei einföld. Hún krefst ekki aðeins góðs vilja heldur einnig skýrra viðbragða, hugrekkis og festu þegar erfið mál koma upp. Þar geta jafnvel góðir menn hikað – og afleiðingarnar orðið þungar.
Það er lærdómur sem stendur eftir: að kærleikur og réttlæti verða að fara saman, og að stundum kallar þjónustan á erfiðar ákvarðanir sem ekki má fresta.
Bæn
Drottinn Guð, þú sem kallar menn til þjónustu í kirkju þinni,
við þökkum þér fyrir líf og starf Alfreðs Jolson biskups
og allt það góða sem hann lagði af mörkum.
Gef að við lærum af reynslu liðinna tíma,
að við bregðumst við af visku og hugrekki
þegar sannleikur og réttlæti kalla.
Leið kirkju þína á vegi ábyrgðar og kærleika,
og styrk okkur til að þjóna þér af heiðarleika og trúfesti.
Fyrir Krist, Drottin vorn. Amen.