 |
| Heilagur Jóhannes af Krossinum íhugar sköpunina |
Það er eitthvað sem gerist þegar maður stendur kyrr fyrir framan hátt fjall. Ekki aðeins að maður sjái það, heldur eins og maður snerti eitthvað sem er handan þess. Fjallið stendur þarna í kyrrð sinni, stórt og óhagganlegt, og samt gerist eitthvað í innra lífi manns. Þetta er ekki hugsun og ekki ímyndun, heldur reynsla sem erfitt er að setja í orð. Eins og eitthvað opnist — eins og veruleikinn sjálfur verði dýpri.
Í andlegri reynslu er þetta þekkt fyrirbæri. Í upphafi trúarlífsins leitar maður Guðs með virkni sinni. Maður hugleiðir sköpunina, sér í henni merki og vísbendingar: fegurð landslagsins bendir til fegurðar Guðs, máttur náttúrunnar til máttar hans, og reglan í heiminum til visku hans. En þetta er aðeins byrjunin. Á ákveðnum tímapunkti breytist þessi leið. Þá er það ekki lengur maðurinn sem leitar, heldur Guð sem nálgast. Í stað þess að hugsa og ímynda sér fer sálin að taka á móti. Hún verður móttækileg fyrir því sem henni er gefið.
Þessari umbreytingu er lýst með mikilli nákvæmni í ritum heilags Jóhannesar af Krossinum. Hann talar um það sem hann kallar innblásna íhugun, þar sem sálin hættir að vinna í eigin krafti og byrjar að lifa af því sem henni er gefið. Þar fer íhugunin ekki lengur fram í hugtökum og myndum, heldur í beinni snertingu Guðs. Það sem áður var tákn verður veruleiki. Þess vegna getur hann sagt að sálin upplifi að Guð sé „allt í öllum hlutum“. Ekki vegna þess að hlutirnir séu Guð, heldur vegna þess að allt sem í þeim er — fegurð, gæska og líf — á upptök sín í honum og leiðir til hans.
Í þessari reynslu þarf ekki lengur að draga ályktanir. Tengingin verður bein. Tign fjallsins er ekki lengur aðeins líking við tign Guðs, heldur verður hún þátttaka í henni. Sálin finnur að það sem hún snertir í sköpuninni leiðir hana ekki aðeins til Guðs, heldur sameinar hana honum. Þannig opnast ný sýn þar sem allt hið skapaða verður gagnsætt fyrir nærveru hans.
Þegar Jóhannes af Krossinum lýsir þessari reynslu notar hann myndir sem eru bæði sterkar og lifandi. Hann talar um ár sem flæða yfir allt, fylla það sem tómt er og yfirgnæfa öll önnur hljóð. Slík mynd lýsir því þegar nærvera Guðs verður svo sterk í lífi manns að hún tekur yfir allt sem áður fyllti hugann. Það sem áður var áhyggjuefni, löngun eða barátta hverfur inn í eitthvað stærra. Samt er þetta ekki eyðing heldur umbreyting. Þetta eru „ár friðar“, eins og spámaðurinn Jesaja segir. Það sem áður var sundrað verður heilt, það sem var tómt fyllist, og það sem var órótt fær hvíld.
Sömu reynslu er einnig lýst með annarri mynd, sem er mildari en jafnframt enn dýpri. Hún er kölluð kvöldmáltíðin sem hressir og dýpkar kærleikann. Hér kemur fram að sálin fær að taka þátt í lífi Guðs sjálfs. Hann kemur ekki sem fjarlæg hugmynd heldur sem nærvera sem deilir sjálfri sér. Sálin fær að njóta þess sem hann sjálfur er. Þessi mynd tengist beint orðum Krists í Opinberunarbókinni: „Sjá, ég stend við dyrnar og kný á… og við munum eta saman.“ Það sem hér á sér stað er ekki aðeins táknræn samvera heldur raunveruleg eining.
Þessi sýn er ekki bundin við dulræna reynslu einnar manneskju, heldur á hún sér hljómgrunn í kenningu kirkjunnar í dag. Frans páfi talar í umhverfisbréfi sínu Laudato Si’ um að við séum kölluð til að taka við heiminum sem „sakramenti samfélags“. Með því á hann við að heimurinn sé ekki aðeins vettvangur þar sem við lifum, heldur staður þar sem Guð mætir okkur og við hvert öðru. Í minnstu smáatriðum sköpunarinnar, segir hann, mætast hið guðlega og hið mannlega.
Þegar þessi sjónarmið eru sett saman kemur fram djúpur samhljómur. Þar sem Jóhannes af Krossinum talar út frá innri reynslu sálarinnar, talar Frans páfi út frá ábyrgð mannsins í heiminum. En grundvallarsýnin er sú sama: sköpunin er ekki aðeins eitthvað sem vísar til Guðs, heldur eitthvað sem ber nærveru hans vitni.
Þessi sýn nær hámarki sínu í evkaristíunni. Þar verður efnið sjálft — brauð og vín — að miðlara hins guðlega lífs. Þar mætast himinn og jörð. Frans páfi talar um evkaristíuna sem „miðju alheimsins“, þar sem allt hið skapaða fær merkingu sína og stefnu. Í ljósi þess má skilja orð Jóhannesar af Krossinum á enn dýpri hátt: að heimurinn sjálfur geti orðið eins konar sakramenti, þar sem nærvera Guðs skín í gegnum allt sem er.
Þetta breytir því hvernig við sjáum heiminn. Hann er ekki lengur fyrst og fremst eitthvað sem við notum eða stjórnum, heldur eitthvað sem við tökum á móti. Gjöf sem kallar á virðingu. Veruleiki sem ber í sér leyndardóm. Þegar maður staldrar við og leyfir sér að vera til staðar, getur það gerst að það sem áður var venjulegt verður gegnsætt. Þá opnast ný sýn þar sem allt bendir í sömu átt.
Við þurfum ekki alltaf að útskýra þetta. Stundum nægir að vera kyrr. Að horfa og hlusta. Að leyfa veruleikanum að tala. Þá getur það gerst, jafnvel í einföldustu augnablikum, að maður finnur að eitthvað stærra er nærri. Að veruleikinn sjálfur er gegnsýrður nærveru sem heldur öllu saman.
Og þá verður sköpunin ekki aðeins eitthvað sem við sjáum — heldur eitthvað sem við snertum, og sem snertir okkur til baka.