 |
| Það sem þú gerir það ger þú skjótt! |
Það er kyrrð við borðið. Jesús hefur nýlega þvegið fætur lærisveinanna. Hann hefur beygt sig niður, tekið á sig hlutverk þjónsins og sýnt með verki hvað kærleikur er. En þá breytist andrúmsloftið. Hann verður skelfdur í anda og segir: „Einn yðar mun svíkja mig.“ Enginn talar strax. Augu mæta augum. Spurningin svífur í loftinu. Og svo gerist það. Jesús dýfir brauðbita og réttir Júdas Ískaríot. Ekki sem ásökun – heldur sem vináttumerki. En Júdas tekur við brauðinu, stendur upp og fer út í nóttina.
Þegar svikin raungerast
Í Jóhannesarguðspjalli 13. kafla er ekki aðeins sagt frá svikum, heldur frá því augnabliki þegar innri ákvörðun verður óafturkræf. Jesús nefnir ekki nafn. Hann segir ekki: „Júdas mun svíkja mig“, heldur: „Einn yðar.“ Svikin koma innan úr hópnum, úr nándinni. Þau eru ekki verk fjarlægs óvinar heldur manns sem hefur gengið með honum dag og nótt. Lærisveinarnir skilja ekki. Þeir þekkja ekki hjarta hvers annars. Aðeins Jesús sér.
Þegar Jesús réttir Júdas brauðið er það síðasta boð kærleikans. Í austurlenskri máltíð er þetta merki um nánd og vináttu. Jesús nálgast þann sem hann veit að muni svíkja hann. En þá segir guðspjallið: „Satan fór inn í hann.“ Þetta er ekki skyndileg breyting, heldur niðurstaða ferlis. Það sem hafði verið hugsun verður nú ákvörðun. Það sem hafði verið innri fjarlægð verður nú að veruleika.
Og Jesús segir: „Það sem þú gerir, það ger þú skjótt!“ Júdas fer. Enginn skilur. Sumir halda að hann sé að fara að gefa fátækum. En hann fer út í nóttina.
Upphafið í Betaníu
Til að skilja þetta augnablik þurfum við að fara aðeins aftar í Jóhannesarguðspjall, kafla 12. Þar segir frá að í Betaníu, sex dögum fyrir páska, dvelur Jesús í húsi vina sinna Maríu, Mörtu og Lasarusar sem hann hafði áður vakið frá dauðum. María segir ekkert. Hún framkvæmir. Hún hellir dýrmætum smyrslum yfir fætur Jesú og þerrar með hári sínu. Allt húsið fyllist af ilmi smyrslanna. En Júdas Ískaríot sér ekki ilm kærleikans, heldur sóun. Hann reiknar verð smyrslanna: þrjú hundruð denarar – árslaun vinnandi manns. Hann spyr: „Hvers vegna var þetta ekki selt og gefið fátækum?“
Rökin hljóma vel. En guðspjallamaðurinn segir að þau séu ekki sprottin af kærleika til fátækra, heldur af eiginhagsmunum. Sagt er berum orðum að Júdas, sá sem varðveitti sjóð Jesú og lærisveinanna, hafi verið þjófur og stolið úr sjóðnum. Jesús svarar og ver Maríu: „Lát hana í friði…“ Og síðan segir hann: „Fátæka hafið þér ávallt hjá yður, en mig hafið þér ekki ávallt.“
Þessi setning hefur oft verið misskilin. Jesús er hér að vísa til 5Mós 15,11b: „því að aldrei mun fátækra verða vant í landinu. Fyrir því býð ég þér og segi: Þú skalt fúslega upp ljúka hendi þinni fyrir bróður þínum, fyrir þurfamanninum og hinum fátæka í landi þínu.“
Á þessum tíma kunnu menn Gamla testamentið utan að. Það nægði að Jesús byrjaði að vitna í setningu úr Ritningunni, og fólk vissi framhaldið. Upphaf setningarinnar var: „því að aldrei mun fátækra verða vant í landinu“ En framhaldið, sem menn þekktu einnig og sem Jesús vill minna á, er þetta: „Fyrir því býð ég þér og segi: Þú skalt fúslega upp ljúka hendi þinni fyrir bróður þínum, fyrir þurfamanninum og hinum fátæka í landi þínu.“
Samkvæmt þessu lögmáli átti samfélagið að taka við fátækum og deila með þeim gæðum sínum. En Júdas Ískaríot vildi stunda sýnilegar góðgerðir með gjöfum annarra en þó eftir að hafa dregið ófrjálsri hendi hlut handa sjálfum sér. Góðgerðirnar áttu þannig bæði að tryggja hans eigin framfærslu auk þess að auka heiður hans í samfélaginu, þær voru því sjálfsmiðaðar.
Jesús vitnar hins vegar í lögmál Guðs sem kennir hið gagnstæða. Sá sem, eins og Júdas, vill reka góðgerðarstarf með fé sem fengið er með framlögum annarra, vekur ekki mikla andstöðu. En sá sem, eins og Jesús, leggur áherslu á skylduna til að deila með fátækum af eigin gæðum, hann truflar, vekur óþægindi – og á á hættu að vera dæmdur. Þarna stendur Júdas frammi fyrir kærleika sem hann skilur ekki. Og í stað þess að opnast, hneykslast hann.
Þróun hjartans
Ef við tengjum þessa tvo atburði sjáum við ferli í hjarta Júdasar: Í Betaníu verður hneyksli og misskilningur, við kvöldmáltíðarborðið verður fjarlægð og herðing, en þar kemur síðasta boð kærleikans. Kannski verða svikin við kærleikann á því augnabliki þar sem maður upplifir sig leiðréttan, misskilinn eða ósammála – og ákveður að halda fast í eigin skilning frekar en að opnast fyrir öðrum.
Þögn Júdasar
Það vekur athygli þegar lesið er í gegnum Jóhannesarguðspjall að Júdas Ískaríot er lengi nánast ósýnilegur. Hann er þar – einn af hinum tólf – en hann talar ekki. Hann kemur ekki fram sem persóna. Hann hefur enga sérstaka rödd í frásögninni. Aðrir lærisveinar spyrja, efast, svara. Júdas þegir. Þó er hann ekki alveg fjarverandi. Jesús segir snemma: „Einn yðar er djöfull.“ Og þannig er Júdas til staðar frá upphafi – ekki sem virkur þátttakandi, heldur sem spenna, sem leyndardómur í hjarta hópsins.
Síðan líða kaflar án þess að við heyrum frá honum. Og einmitt í þessari þögn felst dýptin. Því við sjáum ekki hvað gerist innra með honum: hvenær efasemdirnar kvikna, hvenær fjarlægðin byrjar, hvenær hjartað tekur að lokast. Við sjáum aðeins afleiðinguna. Þegar Júdas talar loks í Betaníu, þá kemur hann ekki fram sem maður að leita skilnings, heldur sem maður sem hefur þegar tekið afstöðu. Orð hans hljóma skynsamlega, en bera með sér eitthvað annað – fjarlægð sem hefur þegar fest rætur.
Þögn Júdasar er því ekki tómarúm, heldur saga sem við fáum ekki að sjá. Og kannski er það einmitt það sem gerir hana svo alvarlega. Því það sem eyðir sambandi manns við sannleikann gerist sjaldnast í hávaða. Það gerist oft í kyrrðinni – í hugsunum sem eru ekki ræddar, í sárindum sem eru ekki viðurkennd, í mótstöðu sem fær að vaxa óáreitt. Og stundum byrjar myrkrið ekki með stórum verknaði – heldur með þögn sem fær að dýpka.
Hvers vegna leyfði Jesús Júdasi Ískaríot þessa miklu nálægð?
Það liggur ljóst fyrir í Jóhannesarguðspjall að Jesús sá inn í hjarta mannsins. Hann vissi hver myndi svíkja hann. Samt útilokar hann hann ekki. Hann rekur hann ekki burt. Hann sviptir hann ekki ábyrgð. Þvert á móti fær Júdas að ganga með honum, hlýða á orð hans, verða vitni að verkum hans og taka þátt í lífi hópsins. Þetta er ekki gáleysi. Þetta er val.
Jesús velur að lifa í nánd við þann sem hann veit að muni snúast gegn honum. Hann velur að elska án þess að tryggja sig gegn svikum. Þar birtist eitthvað sem er erfitt fyrir okkur að skilja. Við viljum gjarnan að kærleikur sé skynsamlegur, að hann geri ráð fyrir áhættu og verji sig. En kærleikur Jesú fer aðra leið. Hann dregur sig ekki í hlé, heldur nálgast – jafnvel þar sem hættan er mest.
Ef Jesús hefði fjarlægt Júdas úr hópnum hefði hann um leið tekið frá honum möguleikann á að snúa við. Nándin var ekki aðeins áhætta, hún var líka tækifæri. Hvert orð sem Júdas heyrði, hvert verk sem hann sá, hvert augnablik við borðið – allt var það opið boð um að skilja, að iðrast, að snúa aftur.
Þegar Jesús þvær fætur lærisveinanna þvær hann einnig fætur Júdasar. Þegar hann réttir brauðið, réttir hann það líka til hans. Þetta eru ekki formsatriði, heldur raunveruleg nálgun: síðasta boð kærleikans áður en allt rofnar. Það er því ekki svo að Jesús hafi „umborið“ Júdas í þeim skilningi að hann hafi lokað augunum fyrir því sem var að gerast. Hann sér – en hann hættir ekki að elska. Hann veit – en hann dregur sig ekki til baka.
Jesús umber Júdas ekki af veikleika, heldur af styrk. Ekki vegna þess að hann sjái ekki hættuna, heldur vegna þess að hann vill ekki svipta manninn frelsi sínu. Kærleikur hans neyðir engan. Hann býður, hann nálgast, hann gefur – en hann þvingar ekki. Og þannig stendur Júdas eftir með allt: nándina, orðin, kærleikann – og frelsið til að hafna því.
Kannski er það einmitt þetta sem gerir söguna svo þunga. Ekki aðeins að svik hafi átt sér stað, heldur að þau áttu sér stað í skjóli kærleikans sjálfs.
Kærleikur og mörk – ekki andstæður heldur sannleikur
Spurningin vaknar óhjákvæmilega: ef Jesús elskar til enda, ef hann heldur Júdasi Ískaríot nálægt sér og réttir honum brauðið, þýðir það þá að við eigum að gera slíkt hið sama í öllum aðstæðum? Að þola allt, leyfa öllu að ganga yfir okkur, jafnvel þegar það eyðileggur líf okkar? Svarið er nei.
Það er misskilningur að líta á kærleika Jesú sem veikleika eða skort á mörkum. Guðspjöllin sýna að svo er ekki. Jesús dregur sig margoft í hlé þegar hætta er yfirvofandi. Hann svarar af festu þegar honum er ögrað. Hann leyfir sér að segja sannleikann, jafnvel þegar hann vekur reiði. Og þegar stund hans kemur, gengur hann inn í hana af fúsum og frjálsum vilja – ekki vegna þess að hann gat ekki varið sig, heldur vegna þess að hann valdi það. Þetta skiptir öllu máli.
Kærleikur Jesú er ekki það að vera berskjaldaður gagnvart hverju sem er. Hann er ekki uppgjöf gagnvart hinu illa. Hann er ekki leyfi fyrir því að láta eyðileggja líf sitt eða líf annarra. Þvert á móti stendur hann alltaf í sannleika. Og sannleikurinn felur stundum í sér mörk. Það er ekki kærleikur að leyfa því sem er rangt að halda áfram. Það er ekki kærleikur að láta annan brjóta sig niður, hvort sem það er vegna veikleika hans eða illsku. Slíkt hjálpar hvorki þeim sem þjáist né þeim sem veldur skaðanum. Það viðheldur hringrásinni.
Jesús sjálfur sýnir þetta í samskiptum sínum við Júdas. Hann elskar hann, nálgast hann, gefur honum tækifæri – en hann stöðvar hann ekki með valdi. Hann fylgir honum ekki út í nóttina til að bjarga honum gegn eigin vilja. Hann neyðir hann ekki til að breytast. Þar liggja mörkin. Guð elskar án skilyrða – en hann neyðir ekki. Hann býður – en hann þvingar ekki. Hann gefur – en hann tekur ekki frelsið frá manninum. Fyrir okkur þýðir þetta að við getum elskað – og jafnframt sagt: hingað og ekki lengra.
Við getum: viljað öðrum gott, beðið fyrir þeim, haldið hjartanu opnu en samt: sett skýr mörk, verndað líf okkar og þeirra sem okkur eru falin og hafnað hegðun sem brýtur niður. Í raun getur það verið einmitt kærleikur að gera þetta. Því stundum er eina leiðin til að mæta öðrum í sannleika að hætta að leyfa því sem er rangt að halda áfram óáreitt. Að segja nei getur verið dýpri kærleikur en að þegja eða láta undan.
Sagan af Júdasi Ískaríot kennir okkur því ekki að við eigum að fórna okkur án marka. Hún kennir okkur að kærleikur og frelsi ganga saman – og að hvorugu má fórna. Jesús elskar til enda. En hann lætur ekki af hendi sannleikann.
Lærdómur
Sagan af Júdasi Ískaríot er ekki aðeins saga um svik, heldur um misskilning sem fær að vaxa. Hann heyrir orð Jesú – en skilur þau ekki. Og í stað þess að spyrja eða opnast, beygir hann þau að eigin hugsun. Þannig getur jafnvel sannleikurinn orðið að hneyksli.
En sagan kennir okkur meira.
Hún sýnir að kærleikur Jesú er raunverulegur – en ekki blindur. Hann sér hvað býr í hjarta mannsins, og samt elskar hann. Hann réttir brauðið – en neyðir engan til að taka við því. Hann býður nánd – en virðir frelsið, jafnvel þegar það leiðir til svika.
Við erum kölluð til að elska – en ekki til að afneita sannleikanum. Við erum kölluð til að halda hjartanu opnu – en ekki til að láta eyðileggja líf okkar eða annarra. Kærleikur og mörk eru ekki andstæður, heldur tvær hliðar sama sannleika. Þannig verður lærdómurinn tvíþættur: Að loka sig fyrir sannleikanum getur leitt til myrkurs. En að elska í sannleika – með opnu hjarta og skýrum mörkum – er leiðin til lífs.
Bæn
Herra Jesús Kristur,
þú sérð hjarta mitt eins og það er.
Varðveit mig frá því að loka mig
þegar ég skil ekki,
frá því að hneykslast
þegar þú leiðréttir mig.
Gef mér auðmýkt til að taka á móti sannleikanum
og hugrekki til að snúa aftur til þín.
Lát mig ekki ganga út í nóttina,
heldur dvelja í ljósi þínu.
Amen.