 |
| Heilagur Markús guðspjallamaður - hluti af altaristöflu Gaulverjabæjarkirkju í Flóa frá 1775 |
Markúsarguðspjall hefur frá upphafi haft sérstöðu meðal guðspjallanna. Það er stutt, hratt og kraftmikið, en undir yfirborðinu liggur djúp og markviss frásögn sem leiðir lesandann að einni grundvallarspurningu: Hver er Jesús Kristur?
Markús í Nýja testamentinu
Markús, sem einnig ber nafnið Jóhannes (Post 12:12; 12:25; 13:5), birtist fyrst í Jerúsalem þar sem móðir hans átti hús sem varð samkomustaður kristinna manna. Fyrra nafnið, Jóhannes (Yohanan), er hebreskt og á rætur í gyðinglegri hefð, en hið síðara, Markús (Marcus), er rómverskt. Slík tvínefni voru algeng meðal gyðinga á tímum Rómaveldis, sérstaklega hjá þeim sem lifðu á mörkum tveggja menningarheima og höfðu tengsl bæði við gyðinglegt og rómverskt samfélag. Hann var frændi Barnabasar (Kól 4:10) og tengdist þannig snemma trúboðsstarfi kirkjunnar. Hann fylgdi Páll postuli og Barnabasi í fyrstu ferð þeirra (Post 13:5), en yfirgaf þá í Perga (Post 13:13). Þegar Páll hugðist leggja upp í aðra ferð vildi hann ekki taka Markús með sér aftur, sem leiddi til ágreinings milli hans og Barnabasar (Post 15:36–41).
Þessi saga sýnir mannlega hlið frumkirkjunnar: veikleika, ágreining og vöxt. Síðar birtist Markús aftur við hlið Páls í Róm (Kól 4:10; Fílem 24), og í síðasta bréfi sínu segir Páll: „Taktu Markús og hafðu hann með þér, því hann er mér gagnlegur til þjónustu“ (2 Tím 4:11).
Samstarfsmaður Péturs postula
En sterkasta hefðin tengir Markús við Pétur. Í 1 Pét 5:13 kallar postulinn hann „son minn Markús“, sem bendir til náins andlegs sambands. Papías frá Hierapolis (um 130) segir að Markús hafi verið „túlkur Péturs“ og skráð nákvæmlega það sem hann mundi af orðum og verkum Drottins. Írenaeus (um 180) staðfestir þetta og segir að Markús hafi ritað guðspjall sitt eftir dauða Péturs. Sama hefð kemur fram hjá Klemens frá Alexandríu og Tertullian. Þetta skýrir eðli guðspjallsins: það er ekki kerfisbundin fræðiritgerð heldur lifandi vitnisburður sem á rætur í predikun postula.
Tímasetning guðspjallsins og sögulegt samhengi
Heimildir eru ekki sammála um nákvæma tímasetningu guðspjallsins. Írenaeus telur að Markús hafi skrifað eftir píslarvætti Péturs postula, um árið 67, en Klemens frá Alexandríu er þeirrar skoðunar að hann hafi ritað guðspjall sitt meðan Pétur var enn á lífi. Eusebius gengur jafnvel lengra og setur skrifin á tíma Cládíusar keisara, árin 41–54. Þessar ólíku hefðir sýna að nákvæm dagsetning er ekki ljós, en innri vísbendingar benda þó í ákveðna átt. Í 13. kafla guðspjallsins spáir Jesús eyðingu musterisins í Jerúsalem, en textinn talar ekki um þann atburð sem liðinn. Það bendir til þess að guðspjallið hafi verið ritað fyrir árið 70 eða skömmu í kringum það. Margir telja einnig að það hafi verið samið í Róm, hugsanlega í skugga ofsókna Neró á árunum 64–68. Ef sú tilgáta er rétt, fær textinn aukna dýpt: hann verður ekki aðeins frásögn af lífi Jesú, heldur einnig hvatning til kristinna manna um að halda trú sinni í þjáningu.
Allt bendir til þess að Markús hafi haft heiðingja að markhópi, einkum lesendur í rómversku umhverfi sem þekktu ekki gyðinglega siði. Það sést á því hvernig hann útskýrir venjur Gyðinga, til dæmis í Mk 7:3–4 og 14:12, og þýðir arameísk orð, svo sem í Mk 5:41 og 15:34. Einnig notar hann stundum latnesk hugtök, eins og í Mk 12:42 og 15:16, sem bendir til þess að hann sé að skrifa fyrir fólk sem lifir og hrærist innan rómverskrar menningar. Þessi stefna nær hámarki í lok guðspjallsins, þegar rómverskur hundraðshöfðingi stendur við krossinn og játar: „Sannarlega var þessi maður sonur Guðs“ (Mk 15:39). Með þeirri játningu, sem kemur af vörum heiðingja, leiðir Markús lesendur sína að sama skilningi og kallar þá til trúar.
Guðspjall á hreyfingu
Markús leggur meiri áherslu á verk Jesú en langar ræður. Aðeins tvær lengri ræðuheildir finnast í guðspjallinu, í Mk 4:1–32 og 13:1–37, en annars er Jesús stöðugt á ferð, virkur í verki og nálægur fólki. Þetta kemur skýrt fram í notkun orðsins „strax“ (gr. euthys), sem kemur fyrir yfir fjörutíu sinnum og gefur frásögninni sérstakan hraða og kraft.
Í þessari lifandi frásögn birtist Jesús sem sá sem læknar sjúka (Mk 1:34; 2:1–12), rekur út illa anda (Mk 1:25–27; 5:1–20) og hefur vald yfir náttúrunni sjálfri (Mk 4:39–41). Verk hans tala skýrt, en jafnframt leiðir guðspjallið lesandann áfram með spurningum sem vekja eftirtekt og kalla á íhugun.
Þannig spyrja menn í undrun: „Hvað er þetta? Ný kenning!“ (Mk 1:27), og fræðimenn velta fyrir sér: „Hver getur fyrirgefið syndir nema Guð einn?“ (Mk 2:7). Lærisveinarnir sjálfir standa agndofa og spyrja: „Hver er þessi, að jafnvel vindur og sjór hlýða honum?“ (Mk 4:41). Og að lokum beinist spurningin beint að þeim sem fylgja honum: „En þið, hver segið þið að ég sé?“ (Mk 8:29). Þessar spurningar eru ekki aðeins hluti af frásögninni heldur opna þær rými fyrir svar í lífi hvers og eins sem les.
Leyndardómur Messíasar
Eitt af sérkennum Markúsarguðspjalls er að Jesús bannar oft að talað sé um hann. Hann þaggar niður í illum öndum sem þekkja hann (Mk 1:25, 34; 3:12), leggur fyrir þá sem hann læknar að segja ekki frá (Mk 5:43; 7:36; 8:26) og skipar jafnvel lærisveinum sínum að halda aftur af játningu sinni (Mk 8:30; 9:9). Þetta hefur verið nefnt „leyndardómur Messíasar“, og á sér rætur í væntingum samtímans. Margir bjuggust við pólitískum frelsara sem myndi endurreisa ríki Ísraels og frelsa þjóðina undan valdi Rómverja (sbr. Mk 11:10). Jesús hafnar þeirri mynd og opinberar í staðinn Messías sem þjón, sem gefur líf sitt fyrir aðra (Mk 10:45).
Þessi opinberun á sér stað í skrefum. Guðspjallið hefst með skýrri yfirlýsingu: „Upphaf fagnaðarerindisins um Jesú Krist, Son Guðs“ (Mk 1:1). En persónur sögunnar skilja þetta ekki til fulls. Illir andar þekkja hver hann er (Mk 3:11; 5:7), og Guð faðir opinberar það við skírnina og á fjallinu (Mk 1:11; 9:7), meðan Jesús sjálfur staðfestir það í yfirheyrslu sinni (Mk 14:61–62). Samt er það ekki fyrr en við krossinn sem þessi sannleikur er játaður af manni: rómverskur hundraðshöfðingi stendur frammi fyrir hinum krossfesta og segir: „Sannarlega var þessi maður sonur Guðs“ (Mk 15:39). Þar, í augnabliki sem virðist bera með sér ósigur, opinberast í raun hver Jesús er.
Uppbygging guðspjallsins
Guðspjallið hefur skýra og markvissa uppbyggingu sem má sjá í tveimur meginhlutum. Fyrri hlutinn, frá Mk 1:16 til 8:30, leiðir lesandann smám saman að játningu Péturs postula: „Þú ert Kristur“ (Mk 8:29). Síðari hlutinn, frá Mk 8:31 til 15:47, beinist hins vegar að leiðinni til krossins og þeirri djúpu opinberun sem þar á sér stað, þegar rómverskur hundraðshöfðingi játar trú sína. Þannig færist skilningurinn frá væntingum um vald og sigur yfir í skilning á fórn og kærleika.
Í fræðilegri umræðu hefur einnig verið velt upp spurningunni hvort Markúsarguðspjall sé hið elsta af guðspjöllunum. Margir fræðimenn telja svo vera og halda því fram að Matteusarguðspjall og Lúkasarguðspjall hafi að einhverju leyti nýtt efni úr því. Þegar kemur að Jóhannesarguðspjall eru skoðanir hins vegar skiptar. Sumir telja að höfundur þess hafi þekkt hin guðspjöllin og skrifað í ljósi þeirra, en aðrir líta svo á að það byggi á sjálfstæðri hefð. Hér er því rétt að staldra við í varfærni og gera sér grein fyrir að ekki er um óumdeilda niðurstöðu að ræða.
Markús í kirkjusögunni
Samkvæmt fornum kirkjuhefðum starfaði heilagur Markús í Alexandríu í Egyptalandi og er þar talinn hafa verið fyrsti biskup borgarinnar og lagt grunn að einni elstu kirkju kristninnar. Sú hefð lifði áfram í austrænum kirkjum og varð hluti af sjálfsmynd Alexandríukirkju um aldir.
Á miðöldum færðist hins vegar þungamiðja dýrkunar hans til vesturs. Á 9. öld segja heimildir að kaupmenn hafi flutt líkamsleifar hans frá Alexandríu til Feneyja, þar sem þær voru varðveittar sem dýrmætur helgigripur. Með því varð Markús ekki aðeins dýrlingur kirkjunnar heldur einnig tákn sjálfrar borgarinnar, og ljónið — tákn hans — varð einkennismerki Feneyja.
Í hjarta borgarinnar reis síðan hin stórbrotna Markúsarkirkja, sem var reist til að hýsa minjar hans. Fyrir framan hana liggur Markúsartorgið, eitt frægasta torg Evrópu, þar sem trú, vald og menning mættust í gegnum aldirnar.
Markúsarkirkjan varð ekki aðeins trúarlegur miðdepill heldur einnig menningarlegt afl. Þar þróaðist á 16. öld sérstök tónlistarhefð sem tengist nöfnum eins og Adrian Willaert og Giovanni Gabrieli. Með því að nýta rými kirkjunnar, þar sem kórar og hljóðfæri voru staðsett á mismunandi stöðum, varð til nýr og áhrifamikill stíll fjölraddaðrar kirkjutónlistar. Þessi þróun hafði djúp áhrif á tónlist Evrópu og er oft talin eitt af upphafsskrefum endurreisnartónlistar í þeirri mynd sem síðar blómstraði.
Þannig lifir arfleifð Markúsar ekki aðeins í orðum guðspjallsins heldur einnig í sögu kirkjunnar, borgar og listar — frá Alexandríu til Feneyja, frá postullegum vitnisburði til tónlistar sem fyllti kirkjur Evrópu.
Tákn Markúsar: ljónið
Tákn Markúsar guðspjallamanns er ljónið, og á sú hefð djúpar rætur í Biblíunni sjálfri. Í sýn spámannsins Esekíel birtast fjórar lifandi verur með andlit manns, ljóns, uxa og arnar (Esk 1:10), og sama mynd endurómar í Opinberunarbókinni (Opb 4:7), þar sem þessar verur standa nálægt hásæti Guðs. Snemma í sögu kirkjunnar voru þessi tákn tengd hinum fjórum guðspjallamönnum, og kirkjufeður á borð við Híerónýmus og Ágústínus festu í sessi þá hefð að ljónið skyldi tákna Markús.
Tengingin er ekki tilviljun. Guðspjall Markúsar hefst með rödd í eyðimörkinni: „Rödd hrópanda í eyðimörk: Greiðið veg Drottins“ (Mk 1:3). Kirkjufeður sáu í þessari rödd kraft og ákall sem minnti á öskur ljóns í víðáttunni. Þannig varð ljónið tákn fyrir þann beinskeytta og kröftuga stíl sem einkennir guðspjallið, þar sem frásögnin er á hreyfingu og Jesús birtist með valdi í orði og verki.
Síðar fékk táknið enn dýpri merkingu. Ljónið varð ekki aðeins mynd af röddinni í eyðimörkinni heldur einnig tákn konungdóms Krists og sigurs hans yfir dauðanum. Í miðaldahugmyndum var jafnvel talið að ljónsungi vaknaði til lífs með öskri föður síns, og þannig varð ljónið einnig mynd af upprisunni.
Þegar dýrkun Markúsar festi rætur í Feneyjum varð ljónið að einkennismerki borgarinnar. Þar birtist það oft með opna bók og orðunum Pax tibi Marce, evangelista meus — „Friður sé með þér, Markús, guðspjallamaður minn“. Með þessu sameinast í einni mynd guðspjallið, dýrlingurinn og saga kirkjunnar, þar sem röddin sem eitt sinn hljómaði í eyðimörkinni heldur áfram að tala inn í líf manna.
Markús guðspjallamaður í íslenskri kirkjulist
Í altaristöflu Gaulverjabæjarkirkju í Flóa frá 1775 birtist heilagur Markús í einfaldri og látlausri mynd. Þar stendur hann kyrr með bók í hendi, merktur latneska heitinu S. Marcus. Engin dramatík einkennir myndina, heldur róleg nærvera sem undirstrikar hlutverk hans sem vitnis og ritara guðspjallsins.
Það er athyglisvert að hefðbundið tákn hans, ljónið, er ekki áberandi hér. Í stað þess beinist athyglin að bókinni — orðinu sjálfu. Þannig endurspeglar myndin ákveðna einfaldleika í íslenskri kirkjulist, þar sem áherslan er lögð á boðskapinn fremur en táknræna útfærslu.
Þessi framsetning á vel við guðspjall Markúsar sjálfs: beinskeytta frásögn sem fer hratt yfir, en ber með sér kraft sem þarf ekki mikla skrautsýningu til að ná til manns.
Lærdómur
Saga Markúsar minnir okkur á að Guð vinnur með mönnum sem eru á leið. Sá sem eitt sinn vék til hliðar varð síðar trúfastur þjónn. Guðspjall hans kennir okkur einnig að sannur skilningur á Jesú kemur ekki í kraftaverkunum einum, heldur í krossinum. Þar opinberast hver hann er. „Og enn stendur spurningin eftir í hjarta lesandans: hvernig birtist Jesús mér í mínu eigin lífi?“
Bæn
Drottinn Guð,
þú kallaðir heilagan Markús guðspjallamann til að bera vitni um son þinn
og leiða menn til trúar með orðum sínum.
Gef okkur náð til að skilja dýpra leyndardóm Krists,
vera trúföst í raun og veru lífsins
og fylgja honum á þeirri leið sem liggur til lífs.
Amen.