 |
| „Elevatio“ Ólafs helga. Myndin er hluti af altaristöflu Niðarósdómkirkju í Þrándheimi |
Í fyrri ritningarlestri annars páskadags í lesári A er lesið úr 2. kafla Postulasögunnar. Þar segir frá því þegar Pétur postuli stendur frammi fyrir mannfjölda í Jersúsalem sem skilur ekki hvað er að gerast á hinum fyrsta hvítasunnudegi. Sumir halda að lærisveinarnir séu drukknir. Aðrir standa agndofa. En Pétur talar með nýrri djörfung:
22 Ísraelsmenn, heyrið þessi orð: Jesús frá Nasaret var maður sem kom til ykkar frá Guði. Guð sannaði ykkur það með því að láta hann gera kraftaverk, undur og tákn meðal ykkar eins og þið vitið sjálfir. 23 Hann fenguð þið framseldan eins og Guð vissi fyrir og felldi að áætlun sinni og þið létuð lögleysingja negla hann á kross og taka af lífi. 24 En Guð leysti hann úr dauðans böndum og reisti hann upp, enda gat það aldrei orðið að dauðinn fengi haldið honum 25 því að Davíð segir um hann:
Ávallt hafði ég Drottin fyrir augum mér.
Hann er mér til hægri handar svo að mér sé borgið.
26 Fyrir því gladdist hjarta mitt og tunga mín fagnaði.
Meira að segja mun líkami minn hvílast í von.
27 Því að ekki munt þú skilja sálu mína eftir í helju
og eigi láta þinn heilaga verða rotnun að bráð.
28 Kunna gerðir þú mér lífsins vegu
og návist þín fyllir mig fögnuði.
29 Systkin, óhikað get ég talað við ykkur um ættföðurinn Davíð. Hann dó og var grafinn og leiði hans er til hér allt til þessa dags. 30 En hann var spámaður og vissi að Guð hafði með eiði heitið honum að setja einhvern niðja hans í hásæti hans. 31 Því var það upprisa Krists sem hann sá fyrir þegar hann sagði:
Ekki varð hann eftir skilinn í helju
og ekki varð líkami hans rotnun að bráð.
Pétur byggir ræðu sína upp af mikilum skýrleika. Hann bendir á að Davíð, sem orti sálminn, dó og var grafinn. Gröf hans var öllum kunn. Því getur hann ekki hafa verið að tala um sjálfan sig. Davíð talar sem spámaður. Hann sér fyrir þann sem kemur – Messías – sem Guð mun ekki láta verða rotnun að bráð.
Og þá segir Pétur:
Þessi maður er Jesús.
Guð reisti hann upp.
Við erum vottar.
Og nú hefur hann úthellt Heilögum Anda.
Hvítasunnan er þannig ekki aðeins kraftaverk andans heldur einnig vitnisburður um upprisuna.
Tilvitnun
„Ekki varð hann skilinn eftir í helju og ekki varð líkami hans rotnun að bráð… Þennan Jesú reisti Guð upp og erum við allir vottar þess.“ (Post 2)
Rotnunin og lífið
Orð Péturs eru róttæk. Þau snúast ekki aðeins um andlega merkingu heldur líkama. Ekki aðeins um sál heldur hold. Kristin trú er ekki aðeins trú á ódauðlega sál heldur á upprisu líkamans.
Þess vegna hafa kristnir menn í gegnum aldirnar tekið eftir því þegar líkamar dýrlinga hafa varðveist með óvenjulegum hætti. Líkamar þeirra hafa varðveist á þann hátt að margir hafa litið á það sem sérstakt tákn. Slíkir líkamar hafa stundum verið kallaðir „óspilltir“ (incorrupt), þó það orð geti villt um fyrir og vakið misskilning. Réttara er ef til vill að tala einfaldlega um ótrúlega vel varðveitta líkama. Þetta eru ekki sannanir í vísindalegum skilningi. Ekki heldur kjarni trúarinnar. En þetta geta verið tákn. Ekki tákn þess að dauðinn sé horfinn úr heiminum – heldur þess að hann hefur verið sigraður í Kristi.
Vitnisburður grafanna og hin þögla von
Þegar litið er til fyrstu alda kristninnar blasir við heimur sem er okkur framandi. Kristnir menn bjuggu oft við ofsóknir og jarðsettu hina látnu í svokölluðum katakombum – neðanjarðargöngum í jaðri Rómar, þar sem grafir voru grafnar í veggi og hvelfingar. Í þessum dimmu göngum varðveitti kirkjan ekki aðeins líkama látinna, heldur líka von.
Frásagnir frá þessum tíma segja að líkamar píslarvotta hafi stundum varðveist með óvenjulegum hætti. Þar má nefna sögur af ungum rómverskum hermönnum sem tóku kristna trú og létu lífið fyrir hana, og síðar var sagt að líkamar þeirra hefðu ekki rotnað með venjulegum hætti. Slíkar frásagnir voru ekki skráðar til að sanna eitthvað í vísindalegum skilningi, heldur til að bera vitni um trú: að líf þeirra tilheyrði Kristi.
Eitt þekktasta dæmið úr fornkirkjunni er heilög Cecilia. Þegar gröf hennar var opnuð á 16. öld var sagt að líkami hennar hefði varðveist á þann hátt að hann virtist næstum óhreyfður frá dauðastund. Sú sýn varð svo áhrifamikil að hún var mótuð í marmara af listamanni, og sú mynd hefur síðan mótað ímynd margra af hinum „sofandi“ píslarvotti.
Í katakombunum sjálfum má enn sjá grafir með einföldum áletrunum: in pace – „í friði“. Þessi orð segja meira en margt annað. Þau bera vitni um þá djúpu sannfæringu að dauðinn sé ekki endir heldur bið. Það er þó mikilvægt að gera greinarmun. Flestir sem þar voru grafnir urðu að mold eins og aðrir menn. Það er ekki varðveisla líkama sem skilgreinir heilagleika, heldur lífið sem var lifað í trú og kærleika.
En samt lifa þessar frásagnir áfram. Þær eru ekki settar fram sem sönnun, heldur sem tákn. Þær minna á orð Péturs postula á hvítasunnudag: að Guð lét sinn heilaga ekki verða rotnun að bráð. Í lífi dýrlinga virðist stundum blika örlítið af þessum dýpri veruleika – ekki sem fullkomin undantekning frá lögmálum náttúrunnar, heldur sem dauf vísbending um það sem koma skal. Þannig tengjast dimm göng katakombanna og björt von páskadagsins.
Norðlægur vitnisburður – bein tekin upp til heiðurs
Þegar kristnin barst til Norðurlanda fylgdi henni einnig sú venja að heiðra minningu píslarvotta og heilagra manna með því að taka upp bein þeirra og færa þau til kirkju. Slík athöfn var kölluð elevatio og markaði oft upphaf opinberrar dýrkunar. Í þessum athöfnum er stundum sagt frá því að líkamsleifar hafi verið í betra ástandi en búast mátti við, eða að ilmur hafi fylgt þeim, sem þótti merki um heilagleika.
Þekktasta dæmið á Norðurlöndum er Ólafur helgi Haraldsson Noregskonungur. Þegar lík hans var tekið upp ári eftir fall hans í orrustunni við Stiklarstað var sagt að það hefði ekki rotnað með venjulegum hætti. Þessi frásögn varð ein af undirstöðum dýrkunar hans og leiddi til þess að hann var tekinn í tölu heilagra og skrín hans í Niðaróssdómkirkjunni varð helgistaður. Svipuð mynstur má sjá víðar þó minni áhersla sé á heilleika líkamans. Knútur helgi, sem var drepinn í Óðinsvéum árið 1086, var síðar grafinn upp og heiðraður sem píslarvottur. Einnig má nefna Magnús Orkneyjajarl, sem lést á 12. öld og var síðar dýrkaður á Orkneyjum, þar sem minjar hans voru varðveittar í dómkirkju sem reist var honum til heiðurs. Síðasta en ekki sísta í þessari upptalningu ber auðvitað að nefna bæði Jón helga Ögmundarson fyrsta biskup Hóla og Þorlák helga Þórhallsson verndardýrling Íslendinga en helgiskrín heilags Þorláks var vel varðveitt allt til siðaskipta. Í dag er talið að enn sé varðveittur helgur dómur hans í vegg Múrsins í Kirkjubæ í Færeyjum.
Í þessum frásögnum er áherslan þó ekki fyrst og fremst á líffræðilega varðveislu líkamans, heldur á merkinguna: að líf þessara manna hafi verið svo samofið Kristi að dauði þeirra varð vitnisburður um trú. Það er einnig athyglisvert að í norrænum heimildum er oft talað um að líkamsleifarnar hafi verið „heillegar“ eða „fagrar“, frekar en að þær hafi verið fullkomlega ósnortnar. Orðfærið er jarðbundnara, en merkingin sú sama: að eitthvað í dauðanum vísi út fyrir dauðann sjálfan. Þannig tengjast þessar frásagnir því sem Pétur postuli boðaði á hinni fyrstu hvítasunnu. Ekki þannig að allir dýrlingar sleppi við rotnun, heldur þannig að líf þeirra bendi til þess að dauðinn hafi ekki síðasta orðið.
Heilagir dómar – nærvera hins heilaga
Úr þessum jarðvegi vex síðan annar þáttur í lífi kirkjunnar: virðing fyrir svokölluðum heilögum dómum.
Frá fyrstu öldum söfnuðust kristnir menn saman við grafir píslarvottanna. Þar var beðið, minningu þeirra var haldið á lofti og messur haldnar. Það var ekki tilviljun. Trúin á upprisuna fól í sér að líkami hins trúaða væri ekki aðeins leifar fortíðarinnar, heldur hluti af þeirri veru sem Guð hafði skapað og ætlaði að endurreisa. Þess vegna varð til sú venja að varðveita bein eða aðrar minjar heilagra manna og kvenna. Ekki sem gripi eða safngripi, heldur sem vitnisburð um líf sem hafði verið helgað Guði.
Í gegnum aldirnar þróaðist þetta áfram. Bein voru tekin upp við elevatio, sett í skrín og flutt í kirkjur. Pílagrímar leituðu þangað, ekki til að dást að efninu sjálfu, heldur til að nálgast þann veruleika sem það benti til. Það er mikilvægt að skilja þetta rétt. Kirkjan kennir ekki að í dómum sé einhver sjálfstæður kraftur. Virðingin beinist ekki að beinunum sem slíkum, heldur að Guði sem starfaði í lífi þess sem þau tilheyrðu. Dómarnir verða þannig eins konar snertipunktur við sögu náðarinnar.
Lærdómur
Það sem Pétur gerir á hvítasunnu er að kenna hvernig á að lesa lífið í ljósi ritningarinnar. Hann sér ekki aðeins undrið sem gerist fyrir augum hans – hann sér merkingu þess í ljósi þess sem Guð hefur áður sagt. Og hann bendir á kjarna kristinnar trúar:
Jesús dó í raun
Jesús reis í raun
Og dauðinn hafði ekki síðasta orðið
Allt annað – jafnvel óvenjuleg fyrirbæri í lífi kirkjunnar – fær merkingu sína aðeins í ljósi þess.
Bæn
Drottinn Jesús Kristur,
þú sem varst ekki skilinn eftir í helju
og varðst ekki rotnun að bráð,
styrk trú okkar á upprisuna
og hjálpa okkur að sjá lífið
í ljósi orðs þíns.
Kenndu okkur að treysta þér
í lífi og dauða,
og lifa í þeirri von
að þú ert Drottinn lífsins.
Amen.