 |
| „Við vitum ekki hvar þeir hafa lagt hann“ |
Í lok guðspjalls Föstudagsins langa (Jóh 19,41-42) birtist atburðarás sem er bæði einföld og dularfull. Þegar Jesús er lagður í gröfina segir:
„En á staðnum, þar sem hann var krossfestur, var grasgarður og í garðinum ný gröf sem enginn hafði enn verið lagður í. Þar lögðu þeir Jesú því það var aðfangadagur Gyðinga og gröfin var nærri.“
Hér er ekkert sagt um það hver á gröfina eða fyrir hvern hún var gerð. Hún er einfaldlega þarna – ný, nærri og valin í flýti. Þegar við berum þetta saman við hin guðspjöllin bætist við mikilvæg mynd. Í Matteusarguðspjalli kemur fram að Jósef frá Arímaþeu hafi lagt Jesú: „í nýja gröf, sem hann átti og hafði látið höggva í klett.“ (Matt 27,59-60)
Ófullgerð jarðarför
Hér kemur fram eignarhald – gröfin er Jósefs. En jafnframt er ekki sagt berum orðum að hún hafi verið ætluð honum sjálfum, aðeins að hún sé ný og í hans eigu. Í Lúkasarguðspjalli er tekið fram að klettsgröfin hafi verið þar sem enginn hafði verið lagður (Lúk 23,53), og í Markúsarguðspjalli er henni lýst sem klettsgröf (Mark 15,46-47), sem samræmist sömu mynd og einnig að konurnar María Magdalena og María móðir Jóse hafi séð hvar hann var lagður. Þar (í Mark 16,1) kemur líka fram að konurnar ætluðu að koma með ilmsmyrsl „til að fara og smyrja hann“, og í Lúkasi að þær hafi „búið ilmjurtir og smyrsl“ og komið með þau að gröfinni (Lúk 23,56; 24,1). Þetta bendir allt til þess að jarðarförin hafi verið ófullgerð. Jóhannes segir þetta ekki með beinum orðum, en lýsing hans – flýtirinn og nálægðin – bendir í sömu átt. Gröfin virðist valin vegna aðstæðna, ekki endilega sem endanlegur hvílustaður.
Þeir hafa tekið Drottin
Í þessu ljósi verður ferð Maríu Magdalenu að gröfinni skiljanleg. Í Jóhannesi er þó ekki sagt hvers vegna hún kemur: „En á fyrsta degi vikunnar kom María Magdalena árla morguns, meðan enn var myrkur, að gröfinni og sá að steininum hafði verið velt frá gröfinni.“ (Jóh 20,1) Engin skýring er gefin. En þegar hún sér gröfina opna, dregur hún strax ályktun: „Þeir hafa tekið Drottin úr gröfinni, og við vitum ekki hvar þeir hafa lagt hann.“ (Jóh 20,2) Þetta „þeir“ er óákveðið og óútskýrt. Þegar hún stendur síðar við gröfina endurtekur hún: „Þeir hafa tekið brott Drottin minn, og ég veit ekki hvar þeir hafa lagt hann.“ (Jóh 20,13) Frásagan heldur áfram í sömu óvissu. Þegar lærisveinarnir koma að gröfinni og sjá hana tóma segir: „Þá gekk einnig inn hinn lærisveinninn, sem komið hafði fyrr til
grafarinnar. Hann sá og trúði. Þeir höfðu enn ekki skilið ritninguna, að
hann ætti að rísa upp frá dauðum.“ (Jóh 20,8–9)
Þeir trúðu að líkami Jesú hefði verið fluttur
Hér er trú nefnd – en jafnframt sagt að þeir skildu ekki enn upprisuna. Trúin er því ekki fullkominn skilningur, heldur viðbragð við því sem þeir sjá. Þeir virðast einfaldlega telja eins og María að einhver hafi flutt líkama Jesú. María gengur enn lengra í leit sinni að skýringu. Þegar hún sér Jesú án þess að þekkja hann, segir hún:„Herra, ef þú hefur borið hann burt, þá segðu mér hvar þú hefur lagt hann svo ég geti sótt hann.“ (Jóh 20,15) Hér hefur „þeir“ orðið að „þú“. Hún stendur frammi fyrir manni sem hún telur geta útskýrt það sem gerst hefur. Í hennar huga er myndin orðin skýr: einhver hefur flutt líkið. Hún talar við þann sem hún leitar að – en heldur að hann sé sá sem hefur fjarlægt hann.
Allt þetta sýnir að frásagan byrjar ekki með trú á upprisuna, heldur með spurningu, leit og mannlegum ályktunum sem virðast eðlilegar. Gröfin – hvort sem hún var eign Jósefs frá Arímaþeu eða einfaldlega valin vegna nálægðar – var í augum þeirra tímabundinn staður. Jarðsetningin fór fram í flýti og var ekki fullgerð, og því var ekkert óeðlilegt að ætla að líkið hefði verið flutt. En Jóhannes flýtir sér ekki að leiðrétta þetta. Hann leyfir óvissunni að standa. Gröfin er tóm, en merkingin er enn hulin. Og einmitt þar, í þessari leit og óvissu, birtist Jesús sjálfur og nefnir Maríu með nafni. Þá breytist allt.
Var Jesús til?
Á háskólaárum mínum á 9. áratug síðustu aldar heyrði ég stundum spurninguna hvort Jesús hefði yfirleitt verið til. Það var eins og sumum þætti líklegra að allt væri þetta tilbúningur, vel framreidd og skipulega uppsett skáldsaga fremur en frásögn af raunverulegum atburðum. Slík sjónarmið finnast enn í dag.
En þegar guðspjöllin eru lesin saman, eins og vitnisburðir sem bornir eru saman, birtist allt önnur mynd. Hver frásögn leggur áherslu á sitt: Jóhannesarguðspjall segir frá gröf í garði og óvissunni sem fylgir, Matteusarguðspjall nefnir að hún sé eign Jósefs frá Arímaþeu, og Markúsarguðspjall og Lúkasarguðspjall sýna að jarðarförin var ófullgerð. Úr þessum ólíku brotum birtist ekki slétt og fyrirfram samin saga, heldur lifandi mynd eins og þegar púsluspili er raðað saman. Fleiri dæmi mætti nefna úr guðspjöllunum um svipuð atriði til dæmis frásögnina af svikum Júdasar og orðaskiptum hans við Jesú í síðustu kvöldmáltíðinni.
Það er næstum eins og að lesa saman frásagnir vitna og bera þær saman. Hver segir sína sögu, leggur áherslu á sitt og sleppir öðru. En þegar þær eru lagðar saman birtist heildarmynd sem er stærri en hver einstök frásögn. Smáatriðin falla ekki alltaf nákvæmlega saman, en einmitt það gefur þeim trúverðugleika. Þau bera einkenni þess að vera lýsingar á atburðum sem menn eru að reyna að átta sig á, ekki saga sem hefur verið samin frá upphafi í fullkomnu samræmi.
Þegar þannig er lesið verður frásagan ekki veikari heldur sterkari. Hún sýnir ekki aðeins það sem menn trúðu síðar, heldur hvernig þeir komust þangað – þrátt fyrir flýti, óvissu og stöðuga leit að skýringu.