 |
| Heilagur Eiríkur Svíakonungur |
Það var bjartur morgunn þann 18. maí árið 1160 í Östra Aros, litlu kaupstaðarsamfélagi við Fyrisána, þar sem síðar reis Uppsala í Svíþjóð. Vorið var komið norður yfir skógana. Jörðin var enn dálítið köld eftir veturinn, en birkið var byrjað að grænka og sólin lýsti upp timburhús og moldargötur.
Karlar í grófum ullarkyrtlum og skinnklæðum, konur með höfuðklúta og síða kjóla streymdu til messu í kirkjunni sem gæti hafa verið dökk timburkirkja, mettuð af tjörulykt, vaxi og reykelsi. Ljós frá kertum flökti á útskornum tréveggjum. Þegar dyrnar opnuðust lagði kalt vormorgunsloft inn yfir fólkið. Hermenn konungs stóðu nálægt, sumir með hjálma, kringlótta skjöldu og spjót.
Konungurinn sjálfur, Eiríkur, kraup við bæn.
Klukkur kirkjunnar höfðu ekki enn þagnað þegar ógnvænleg tíðindi bárust. Óvinaher var á leiðinni. Menn konungs litu hver á annan. Uppreisnarmenn höfðu safnað liði, og danskur prins var sagður í fylkingarbroddi. Nú varð að flýja. En Eiríkur konungur sat enn í messunni. Samkvæmt fornum helgisögnum svaraði hann með ró: „Ljúkum að minnsta kosti helgri fórninni; síðari hluta hátíðarinnar fagna ég annars staðar.“ Hann yfirgaf ekki kirkjuna fyrr en messunni var lokið. Skömmu síðar lá hann í blóði sínu. Þannig varð hann þjóðardýrlingur Svía.
Konungur á umbrotatímum
Mjög fáar samtímaheimildir segja okkur frá Eiríki Svíakonungi. Það eitt er raunar athyglisvert. Maður sem síðar varð einn dáðasti dýrlingur Norðurlanda stendur í hálfgerðu sögulegu rökkri.
Eiríkur fæddist líklega um 1125, sonur höfðingjans Jedvards og Cecilíu konu hans. Heimildir um uppruna hans eru fáar og óljósar, en með hjónabandi sínu við Kristínu Björnsdóttur, sem var af konungaætt, varð hann tengdur sjálfum valdakjarna Svíþjóðar. Hann er talinn hafa ríkt yfir hluta Svíþjóðar á árunum 1156–1160, þótt ekki sé ljóst hvort vald hans náði yfir allt ríkið. Eitt barna þeirra Kristínar var Knútur Eiríksson, sem síðar varð konungur Svíþjóðar og stuðlaði að helgidýrkun föður síns.
Síðari heimildir lýsa Eiríki sem réttsýnum og trúuðum stjórnanda, manni sem lagði rækt við lög og rétt og naut virðingar meðal þegna sinna. Honum var jafnvel eignað safn lagafyrirmæla sem kennt var við hann. Sagnfræðingar minna þó réttilega á að sumar þessar lýsingar eru litaðar af því að þær voru skrifaðar löngu eftir dauða hans.
Finnland, Hinrik biskup og helgisagan
Samkvæmt fornri helgisögn fór Eiríkur með Hinriki biskupi í herleiðangur til Finnlands til að verja sænsk landsvæði og efla kristna trú. Hin klassíska saga segir að Finnar hafi hafnað bæði friði konungs og boðun biskups, orrusta hafi fylgt og Hinrik síðan orðið eftir í Finnlandi sem trúboði.
Nútímasagnfræðingar eru varfærnari. Engar samtímaheimildir staðfesta skipulagða „krossferð“ í þeirri mynd sem síðar varð hluti af helgisögunni. Líklegra er að um hafi verið að ræða hernaðarleiðangra Svía á þessum umbrotatímum sem síðar fengu trúarlega túlkun.
En hvort sem hvert smáatriði er sögulega staðfest eða ekki, varð þessi saga mikilvægur hluti af kristinni sjálfsmynd bæði Svía og Finna.
Dauði konungsins
18. maí árið 1160 féll Eiríkur fyrir hendi óvina sinna þar sem nú eru Uppsalir. Samkvæmt hefðinni neitaði hann að flýja áður en messu lauk. Þegar hann gekk út úr kirkjunni var ráðist á hann. Hann var felldur og að lokum hálshöggvinn. Dauði hans vakti djúp áhrif.
Sonur hans Knútur studdi dýrkun föður síns sem píslarvotts, og innan skamms var Eiríkur orðinn einn virtasti helgimaður Norðurlanda. Helgir dómar hans voru síðar fluttar til Uppsaladómkirkju, þar sem þær eru varðveittar enn í dag.
Hvernig verður konungur að dýrlingi?
Saga Eiríks vekur dýpri spurningu. Hvernig verður konungur að dýrlingi? Var það vegna heilagleika hans? Vegna pólitískrar áætlunar sonar hans? Vegna þess að sænska þjóðin þurfti sameiningartákn? Líklega spilaði allt þetta inn.
Í fornum norrænum hugarheimi var hetjudauði ekki niðurlæging heldur heiður. Sá sem féll í orrustu gat í heiðnum skilningi átt hlut í dýrð. Kristnin gaf þessari hugsun nýja merkingu. Ekki dýrð hins sigrandi stríðsmanns heldur vitnisburð þess sem heldur trú sinni allt til enda. Kannski er það hluti af skýringunni á því hvers vegna Norðurlönd tóku svo sterkt upp dýrkun heilagra konunga: Ólafs í Noregi, Knúts í Danmörku og Eiríks í Svíþjóð?
Helgiskrínið í Uppsölum
Minning heilags Eiríks lifir ekki aðeins í sögum og helgisögnum. Í Uppsaladómkirkju er enn varðveitt hið forna helgiskrín hans, merkt með orðunum Sanctus Ericus Rex et Martyr — heilagur Eiríkur, konungur og píslarvottur. Í skríninu eru varðveitt bein sem talin eru vera hans, ásamt fornum gripum, meðal annars hringlaga koparkórónu sem er talin elsta varðveitta konungskóróna Svíþjóðar.
Skrínið var smíðað á árunum 1574–1579, að frumkvæði Jóhanns III Svíakonungs, sem lét gera nýtt skrín þegar eldra skrín hafði glatast eða verið tekið, líklega í umbrotum siðaskiptanna. Það er því ekki frá miðöldum í núverandi mynd, heldur frá síðari hluta 16. aldar — en innihaldið er miklu eldra.
Það er athyglisvert að meðan helgir dómar Þorláks helga okkar Íslendinga glötuðust að mestu og sömuleiðis helgidómur Ólafs helga í Noregi, lifði minning heilags Eiríks áfram svo sterk að sjálfar líkamsleifar hans voru varðveittar. Kannski segir það eitthvað um hversu samofinn hann var orðinn sjálfsmynd sænsku þjóðarinnar.
Þegar skrínið var opnað árið 1915 fundust bein hraustbyggðs manns, um 40 ára að aldri, tæplega 170 sentímetra á hæð. Sérstaka athygli vakti hálshryggjarliður sem hafði verið höggvinn í sundur af beittu vopni. Við frekari rannsókn á árunum 2014–2016 töldu vísindamenn mjög líklegt að líkamsleifarnar væru sannarlega af Eiríki sjálfum.
Það er áhrifamikið að hugsa til þess að maðurinn sem lifir í sögunum sem réttsýnn konungur og píslarvottur sé ekki aðeins minning í textum heldur líklega enn líkamlega nærverandi í hjarta sænskrar kirkjusögu.
Tilvitnun
„Ljúkum að minnsta kosti helgri fórninni; síðari hluta hátíðarinnar fagna ég annars staðar.“ Þessi orð eru varðveitt í helgisögninni um Eirík. Hvort þau féllu nákvæmlega með þessum hætti vitum við ekki. En þau tjá sannleika sem kirkjan sá í lífi hans: að Guð hafi verið honum mikilvægari en eigið öryggi.
Lærdómur
Sagan um heilagan Eirík er áminning um að saga og minning eru ekki alltaf það sama. Við vitum furðu lítið með fullri vissu um manninn sjálfan. Heimildirnar eru fáar, og margt sem sagt er um hann var skráð löngu eftir dauða hans. Samt lifði minning hans.
Kynslóðir Svía mundu hann sem réttsýnan konung, mann sem studdi lög og rétt, verndaði kirkjuna og leitaði ekki eigin frama heldur velferðar þegna sinna. Var myndin af honum að einhverju leyti hugsjónamynd? Líklega. En jafnvel hugsjónamyndir verða ekki til úr engu. Þær spretta af því að fólk sér eitthvað sem vert er að varðveita.
Vald á þessum tíma gat verið persónulegt, grimmt og ófyrirsjáanlegt. Konungar og höfðingjar börðust um völd. Blóðhefndir og ofbeldisfull uppgjör voru hluti af veruleikanum og rétturinn var oft réttur hins sterka. Fyrir venjulegt almúgafólk skipti miklu máli hvort valdhafinn væri sanngjarn og löghlýðinn eða miskunnarlaus harðstjóri. Fyrir nútímafólk sem hefur alist upp við lög og rétt sem jafn sjálfsagða hluti og að draga andann er þetta kannski illskiljanlegt.
Kannski er lærdómurinn þessi: ekki aðeins hvernig við deyjum, heldur hvernig við lifum, mótar þá minningu sem við skiljum eftir. Ekkert okkar ræður því hvernig sagan skrifar um okkur. En við ráðum miklu um það hvort fólk minnist okkar fyrir réttlæti, trúfesti og kærleika — eða eitthvað allt annað.
Bæn
Heilagi Eiríkur, konungur og píslarvottur,
þú sem settir trúna ofar eigin öryggi,
bið fyrir okkur.
Kenndu okkur að standa með sannleikanum þegar þrýstingur mætir,
að velja hið góða þótt það kosti eitthvað,
og að leggja líf okkar í hendur Guðs með trausti.
Amen.