 |
| Jesús í Efraím |
Guðspjall laugardagsins fyrir Pálmasunnudag (Jóh 11,45–56) leiðir okkur inn í sérstaka kyrrð í lífi Jesú Krists. Þetta er augnablikið eftir eitt stærsta kraftaverk hans – upprisu Lasarusar – sem er hið sjöunda og síðasta tákn í Guðspjalli Jóhannesar. Þetta tákn er ekki aðeins kraftaverk, heldur opinberun: Jesús er lífið sjálft.
En þessi opinberun hefur afleiðingar. Hún kallar fram trú – en líka ótta. Hún vekur von – en líka andstöðu. Frá þessari stundu er ákvörðunin tekin: Jesús skal deyja. Og þá gerist nokkuð merkilegt. Hann dregur sig í hlé.
Efraím – meira en felustaður
Guðspjallið segir í versi 54 að Jesús fari „til staðar nærri eyðimörkinni, í þorp sem heitir Efraím“. Við fyrstu sýn virðist þetta vera einföld landfræðileg athugasemd. En nafnið Efraím ber með sér langa og djúpa sögu. Það er vel mögulegt að hér hafi verið um þorp með þessu nafni að ræða. En nafnið sjálft er svo þungt af merkingu að það verður varla lesið sem tilviljun. Efraím var ekki aðeins staður, heldur tákn fyrir þjóð sem hafði klofnað og villst af leið. Þannig verður þetta litla þorp, við jaðar eyðimerkurinnar, eins konar „pars pro toto“ – hluti sem stendur fyrir heildina. Og einmitt þangað fer Jesús, áður en hann safnar saman því sem var dreift.
Efraím var sonur Jósefs, sonar Jakobs, Ísaks og Abrahams og nafn hans merkir að Guð hafi gjört mann frjósaman í landi þrenginga. Síðar varð Efraím að einni voldugustu ættkvísl Ísraels og jafnvel að heiti á Norðurríkinu sjálfu – þeirri þjóð sem spámennirnir lýstu bæði sem elskaðri og villuráfandi.
Hjá Hósea spámanni er Efraím tákn þjóðar sem Guð elskar, en sem hefur farið villur vegar. Í Sálmi 78 er Efraím gagnrýndur fyrir að bregðast þrátt fyrir blessun sína. Og hjá Esekíel er talað um að Guð muni sameina aftur það sem klofnaði – Júda og Efraím – og gera úr því eina heild.
Þegar Jesús fer til Efraíms er hann því ekki aðeins að fara á afvikinn stað. Hann stígur inn í sjálfa sögu þjóðarinnar – með allri hennar blessun, veikleika og von.
Á mörkum Samaríu – kveðjustund jaðarsins?
Efraím verður í Ritningunni eins konar samheiti fyrir Norðurríkið, það landsvæði sem síðar er þekkt sem Samaría, þar sem Jesús hafði áður dvalið, talað við samversku konuna við brunn Jakobs og opinberað sig þar skýrt sem Messías. Þar opnaði hann sig með sérstökum hætti fyrir fólki sem stóð utan hins hefðbundna trúarsamfélags, og margir trúðu á hann.
Þegar hann dvelur nú í Efraím, nærri eyðimörkinni og á mörkum þessa sama lands, má sjá ákveðna hljóða endurkomu. Hann gengur ekki aftur inn í Samaríu opinberlega, en er samt á sama jaðri hennar – nærri þeim sem höfðu tekið á móti honum.
Kannski má sjá í þessu eins konar kveðjustund, ekki með orðum, heldur með nærveru. Áður en hann heldur til Jerúsalem og gengur til krossins, dvelur hann enn um stund á jaðrinum – þar sem mörk manna mætast, og þar sem hann hafði áður opinberað sig sem frelsara heimsins.
Við eyðimörkina – staður undirbúnings
En guðspjallið segir meira: Efraím er „nærri eyðimörkinni“. Í Ritningunni er eyðimörkin aldrei aðeins tómt rými. Hún er staður þar sem Guð talar og mótar. Þar lærði Ísraelsþjóðin að treysta Guði. Þar kallaði Móse þjóðina til frelsis. Þar steig fram Jóhannes skírari og bjó veg Drottins. Og þangað fór Jesús sjálfur í upphafi þjónustu sinnar, til að fasta og mæta freistingunni. Eyðimörkin er staður hreinsunar, prófraunar og skýrleika.
Þegar Jesús dvelur í Efraím við eyðimörkina mætast tvær víddir: saga brotinnar þjóðar og staður þar sem Guð undirbýr nýtt upphaf. Dvöl Jesú í Efraím er því ekki flótti, heldur djúp kyrrð og undirbúningur fyrir það sem koma skal.
Kyrrð – kraftaverk – kyrrð
Það er líka önnur kyrrð í þessari frásögn sem auðvelt er að líta fram hjá. Nokkuð áður er sagt að Jesús hafi farið yfir um Jórdan, þangað sem Jóhannes hafði áður skírt (Jóh 10,40). Þar dvaldi hann, einnig á jaðri eyðimerkurinnar – í kyrrð og fjarlægð frá mannfjöldanum. Það er eins og þessi dvöl við Jórdan sé ekki aðeins ytri hreyfing, heldur innri staðsetning. Jesús snýr aftur þangað sem rödd Föðurins opinberaði hann sem hinn elskaða son – ekki til að finna eitthvað sem vantaði, heldur til að dvelja meðvitað í þeirri einingu sem er uppspretta alls verks hans. Þar, í kyrrðinni, stendur hann í fullu trausti til Föðurins áður en hann gengur inn í það sem fram undan er.
Þegar honum berast þangað fregnir af veikindum Lasarusar bregst hann ekki við eins og búast mætti við. Hann flýtir sér ekki, heldur dvelur þar enn í tvo daga. Í mannlegum skilningi virðist þetta vera bið sem kostar of mikið – vinur hans deyr meðan hann bíður. En í ljósi guðspjallsins er þessi kyrrð ekki tómarúm, heldur hluti af verki Guðs. Tíminn er ekki mældur eftir bráðri neyð mannsins, heldur eftir þeirri stund sem opinberun Guðs á að ná fram að ganga. Síðan kemur kraftaverkið. Lasarus er kallaður út úr gröfinni og lífið sigrar dauðann. En þessi atburður verður enn skýrari þegar við sjáum hvað kom á undan: kyrrðin.
Í Efraím – kyrrðin fyrir krossinn
Tímasetning fararinnar til Efraím skiptir öllu máli. Jesús hefur nýlega reist Lasarus frá dauðum – lífið hefur sigrað dauðann. En einmitt þetta kraftaverk leiðir til þess að ráðamenn ákveða að taka Jesú af lífi. Dauðinn nálgast. Og þá dvelur hann um stund í Efraím. Það er eins og guðspjallið hægi aftur á sér. Eins og það vilji að við sjáum þetta augnablik: Jesús, ekki í mannfjöldanum, ekki í kraftaverkinu, heldur í kyrrðinni með lærisveinum sínum. Hér, á mörkum eyðimerkurinnar, undirbýr hann sig fyrir innreiðina í Jerúsalem – sem markar upphaf jarðneskra endaloka hans.
Að safna saman hinu dreifða
Í sama kafla segir að Jesús muni deyja „til þess að safna saman í eitt dreifðum börnum Guðs“. Í ljósi Ritningarinnar hljómar þetta kunnuglega. Þetta er nákvæmlega sú von sem tengdist Efraím – að Guð myndi safna saman því sem hafði klofnað. Þannig verður dvöl Jesú í Efraím að táknrænni hreyfingu:
Áður en hann safnar saman hinu dreifða, fer hann sjálfur til staðar sem táknar dreifinguna. Áður en hann læknar klofninginn, dvelur hann í nafninu sem er táknrænt fyrir klofninginn.
Íhugun – Jesús í okkar eigin Efraím
Þessi frásögn talar líka inn í líf okkar. Við eigum öll okkar Efraím: stundir þegar við höfum fengið blessun, en líka villst af leið, stundir og staði þar sem trúin er ekki fullkomin. Og við eigum líka okkar eyðimörk: stundir kyrrðar, biðar og óvissu, þegar Guð virðist fjarlægur, en er í raun að móta okkur. Kannski er það einmitt þar sem Jesús vill mæta okkur. Ekki aðeins í augnablikum sigurs og birtu, heldur í kyrrðinni á milli – þar sem lífið er að þroskast í leynd.
Sú mynd sem birtist í Efraím, við eyðimörkina, minnir á það sem heilagur Jóhannes af Krossinum lýsir sem „hinni myrku nótt sálarinnar“. Þar talar hann um þá stund þegar Guð virðist fjarlægur, þegar ljós trúarinnar dofnar og maður stendur í kyrrð, bið og óvissu. En einmitt í þeirri nótt er Guð að verka dýpst – hreinsa, móta og leiða sálina til nánari einingar við sig.
Í þessu ljósi fær dvöl Jesú í Efraím nýja merkingu. Hann dregur sig í hlé, ekki vegna þess að verkið sé stöðvað, heldur vegna þess að það er að þroskast í leynum. Áður en hann gengur til Jerúsalem og krossins, dvelur hann í þessari kyrrð – líkt og í „nóttinni“ sem undirbýr dögun.
Þannig verður Efraím ekki aðeins landfræðilegur staður, heldur andleg mynd: staður þar sem Guð virðist fjarri, en er í raun nær en nokkru sinni fyrr – að verki í dýpstu lögum lífsins.
Bæn
Drottinn Jesús,
þú sem dróst þig í hlé til Efraíms áður en þú gekkst til krossins,
kenndu mér að óttast ekki kyrrðina.
Gef mér að treysta þér á þeim stundum
þegar ekkert virðist gerast,
þegar ég stend á mörkum eyðimerkurinnar.
Safnaðu saman því í lífi mínu sem er dreift,
læknaðu það sem er brotið,
og leiddu mig með þér –
frá kyrrðinni til lífsins.
Amen.