 |
| Guðmundur Arason biskup hinn góði |
Í sögu íslensku kirkjunnar stendur einn biskup nefndur sérstöku nafni sem þjóðin gaf honum sjálf: Guðmundur góði. Guðmundur Arason, biskup á Hólum frá árinu 1203 til dauðadags árið 1237, var uppi á umbrotatíma Sturlungaaldar þegar valdsmenn börðust um yfirráð landsins. Í miðri þeirri ólgu steig hann fram sem maður sem var hvorki fyrst og fremst höfðingi né stjórnmálamaður, heldur hirðir fátækra og verndari kirkjunnar. Dánardagur hans 16. mars hefur því verið nefndur Gvendardagur í minningu hans allt til dagsins í dag.
Í miðaldaritum er honum lýst sem manni sem ferðaðist um landið í fylgd fátækra manna og umkomulausra sem leituðu verndar hans. Hann taldi það skyldu sína að standa með þeim sem minnst máttu sín. Þar sem hann kom var oft fátækt og hallæri, en hann taldi að enginn ætti að vera skilinn eftir án hjálpar.
Þess vegna lifði minning hans lengi í sögum landsins, um lindir og brunna sem hann blessaði og um menn sem fundu bata við bæn hans. Í þessum frásögnum birtist mynd af biskupi sem var eins og faðir meðal barna sinna. Guðmundur góði er líklega sá Íslendingur sem flest örnefni á landinu tengjast — og það segir mikið um áhrif hans.
Biskup í átökum Sturlungaaldar
Guðmundur var uppi á hinni svokölluðu Sturlungaöld þegar kirkja og höfðingjar áttu í sífelldum deilum. Hann þurfti oft að verja rétt kirkjunnar gegn valdamönnum landsins. Í slíkum átökum varð hann stundum að þola mótlæti.
En frásagnirnar leggja áherslu á að hann svaraði ofbeldi ekki með ofbeldi. Þegar bardagi hófst milli manna hans og andstæðinga hans reyndi hann að stöðva bardagann og bannaði mönnum að berjast á helgum degi. Og þegar einn harðasti andstæðingur hans, Kolbeinn Tumason, féll særður, gekk biskupinn til hans, veitti honum fyrirgefningu og lét hann fá síðustu sakramenti. Síðan lét hann flytja lík hans til Hóla og veitti honum virðulega kristilega greftrun. Þannig reyndu sagnaritarar að sýna að Guðmundur barðist ekki gegn óvinum sínum heldur vann þá með miskunn og mildum hug.
Jarteinir og lindir
Í sögunum um Guðmund koma einnig fram fjölmargar frásagnir um kraftaverk. Þar er sagt frá því hvernig hann blessaði lindir og brunna og hvernig fólk taldi vatnið hafa lækningamátt.
Eitt sinn bað bóndi hann að vígja brunn á bæ sínum. Guðmundur svaraði með auðmýkt að Guð einn helgaði alla hluti, en hann skyldi blessa vatnið eins og hann mætti. Sagan segir síðan að margir hefðu fengið heilsu af vatninu úr þessum brunni.
Á öðrum stað var kona svo bogin og veik að hnén þrýstu upp að brjósti hennar. Guðmundur bað fyrir henni við altarið og vætti limi hennar með vígðu vatni. Þá réttust limir hennar og hún varð heil. Þessar sögur sýna hvernig fólk á miðöldum sá Guðmund sem mann sem Guð starfaði í gegnum.
Selkolla og sigur krossins
Ein áhrifaríkasta sagan úr lífi Guðmundar er frásögnin um Selkollu á Vestfjörðum. Þar var sagt að óvættin Selkolla hefði valdið miklum ótta og skaða í byggðinni. Menn urðu fyrir meiðslum og sumir létust. Fólk þorði ekki að fara ferða sinna. Þá var Guðmundur biskup beðinn að hjálpa.
Hann fór til bæjarins sem ógnin var talin tengjast. Um nóttina, þegar hann var að hátta, birtist kona sem tók að draga af honum hosur eins og til þjónustu. Guðmundur skynjaði að þar var hinn illi andi sjálfur kominn í dulargervi. Hann reif hosuna úr höndum hennar og sló hana með þessum orðum: „Far niður, fjandi, og gakk eigi framar.“ Daginn eftir lét hann reisa krossa umhverfis bæinn og vígði vatn. Þegar Selkolla birtist aftur við læk gekk hann djarflega fram og bauð henni að sökkva í jörð og koma aldrei framar upp í þessum landsfjórðungi. Sagan segir að hún hafi þá sokkið og aldrei síðan grandað fólki þar vestra.
Vinátta við Maríu Guðsmóður
Í lífssögu Guðmundar góða kemur einnig fram djúp lotning hans fyrir Maríu Guðsmóður. Í einum kafla sögu hans er sagt frá nunnu í Saxlandi sem fékk sýn um upptöku Maríu til himna með líkama og sál. Þessi frásögn var send Guðmundi biskupi og sagan segir að hann hafi fyllst mikilli gleði við lesturinn. Höfundurinn bætir við merkilegri athugasemd og segir að þessi frásögn hafi ratað inn í lífssögu Guðmundar vegna vináttu þeirra:
„Leiðist það af vináttu vorrar frúar og herra Guðmundar, að drottningin eignast þvílíkan part í hans lífssögu.“
Þessi setning sýnir hvernig menn sáu samband hans við Guðsmóðurina: ekki aðeins sem trúarlega virðingu heldur sem djúpa andlega vináttu.
Harmur fátækra við dauða hans
Þegar Guðmundur góði lést árið 1237 lýsa sögurnar miklum harmi meðal fátækra. Þeir sögðu að sá maður væri nú lagður í mold sem hefði nært þá, huggað og klætt. Hann hefði þolað hungur, kulda og ofsóknir fyrir sakir þeirra. Hann hefði verið styrkur hinna veikburða, faðir föðurlausra og hjálp ekkna.
Næstum því heilagur
Fljótlega eftir dauða Guðmundar árið 1237 fór orðspor hans víða. Fólk sagði frá miskunn hans við fátæka, hugrekki hans í átökum við valdamenn og jarteinum sem taldar voru hafa gerst fyrir bæn hans. Þegar leið á 13. öld varð til sérstök jarteinabók þar sem safnað var frásögnum af lækningum og öðrum kraftaverkum sem tengd voru nafni hans. Þetta var upphaf þess sem hefði getað leitt til helgunar hans.
Nokkru fyrr hafði Jón hinn helgi Ögmundarson biskup á Hólum verið tekinn í tölu heilagra. En á þeim áratugum sem liðu þar á milli hafði mikið breyst. Þegar Sturlungaöld lauk og Ísland gekk Noregskonungi á hönd árið 1262 hefði í raun mátt ætla að helgunarmál Guðmundar Arasonar tæki nýjan kipp. En þá hafði kirkjuskipanin breyst. Páfastóllinn hafði tekið sér einkarétt á því að lýsa menn heilaga og slík mál urðu flókin og kostnaðarsöm. Ísland var lítið og afskekkt og erfitt var að knýja slíkt mál áfram í Róm. Jafnframt var minning Guðmundar ekki óumdeild meðal valdsmanna, því á Sturlungaöld hafði hann staðið í hörðum átökum við suma höfðingja landsins. Þótt jarteinum væri safnað og virðing hans væri mikil meðal almennings komst málið því aldrei lengra. Minning hans lifði þess í stað áfram í þjóðlegri hefð.
Í raun má segja að tíminn sem var bestur til helgunar hafi verið á árunum 1237–1260, þegar minning hans var ný og jarteinir voru að safnast. Þegar sá gluggi lokaðist varð málið smám saman þyngra í vöfum.
Maríulind á Hellnum á Snæfellsnesi og Gvendarbrunnar
Á Snæfellsnesi, við Hellna, er lind sem lengi var kölluð Gvendarbrunnur. Í seinni tíð hefur hún einnig verið nefnd Maríulind, því í munnmælum hefur verið sagt að María Guðsmóðir hafi birst Guðmundi góða þar um árið 1230 og að hann hafi blessað lindina. Við lindina hefur verið reist stytta af Guðsmóðurinni og staðurinn hefur orðið bænarstaður fyrir marga.
Miðaldaritin um Guðmund biskup segja þó ekki frá slíkri birtingu. Frásögnin virðist fremur tilheyra yngri munnmælahefð. Slíkt er þó ekki óalgengt í kirkjusögunni. Minning helgra manna festist oft við staði í landslaginu sjálfu, í lindum, brunum eða öðrum stöðum sem tengjast bænum og jarteinum þeirra.
Í sögunum um Guðmund kemur einmitt fram að hann blessaði víða brunna og lindir og að menn töldu vatn sem hann vígði hafa lækningamátt. Vatnið varð þannig tákn um lífgjöf Guðs og miskunn hans gagnvart sjúkum og þjáðum. Í þessum ferðasögum birtist sterk mynd af biskupi sem ferðast stöðugt um biskupsdæmið, oft um langar og erfiðar leiðir, til að þjóna fólki í afskekktum byggðum. Það er þess vegna sem svo margar uppsprettulindir á Íslandi eru nefndar Gvendarbrunnar, meðal þeirra eru vatnsból höfuðborgarsvæðisins.
Á síðari árum hefur þessi hefð lifnað á ný. Kaþólska biskupsdæmið á Íslandi hefur skipulagt reglulegar pílagrímsferðir að Maríulind og þar hefur verið haldið helgihald og sameiginleg bæn. Pílagrímar safnast þar saman, lesa bænir og fela Maríu guðsmóður líf sitt og áhyggjur.
 |
| „Vígðu nú ekki meira, Gvendur biskup — einhvers staðar verða vondir að vera.“ Guðmundur góði vígir Heiðnaberg í Drangey. (Úr þjóðsögu). |
Guðmundur góði og Heiðnaberg í Drangey
Önnur sögn sem hefur lifað meðal þjóðarinnar og er ekki að finna í miðaldasögunum er frásögnin af vígslu Drangeyjar í Skagafirði. Fuglabjörg voru fyrr á tíð mikil búbót. Á vorin, þegar oft var lítið til matar eftir langan vetur, lifnaði allt í björgunum þegar fuglar fóru að verpa eggjum í þúsundatali. Þá gátu menn sótt sér björg í bú. Eggjatakan var þó hættuleg, því menn urðu að síga í björgin og slys voru ekki óalgeng.
Sagt er að Guðmundur biskup hafi verið fenginn til að vígja fuglabjörg Drangeyjar í þeirri von að það gæti fækkað slysum. Hann lét sig síga í björgin og fór hringinn í kringum eyna, þar sem hann skvetti vígðu vatni á klettana og blessaði staðina.
Þegar hann var kominn langleiðina hringinn og hékk í kaðli við bjargið gerðist það að grá og loðin loppa kom út úr klettinum. Hún hélt á stórum hnífi og reyndi að skera á kaðalinn sem biskupinn hékk í. Um leið heyrðist rödd úr berginu segja:
„Vígðu nú ekki meira, Gvendur biskup — einhvers staðar verða vondir að vera.“
Hnífurinn beit á tvo þætti kaðalsins en ekki á hinn þriðja því Guðmundur hafði blessað vaðinn og því komst hann aftur upp á bjargbrúnina. Þar sagði hann að þessi hluti bjargsins skyldi fá að vera óvígður. Hann ráðlagði mönnum að halda sig frá honum, og þá myndi þeim farnast vel við eggjatöku. Sagt er að menn hafi síðan farið eftir þessu ráði, en máltækið „einhvers staðar verða vondir að vera“ hefur lifað meðal þjóðarinnar.
Tilvitnun
„Hver fannst honum miskunnsamari og hreinni, lítillátari og mildari? Hver bar betur mótlæti eða var staðfastari í góðum verkum?“
Lærdómur
Saga Guðmundar góða minnir okkur á að heilagleiki felst ekki í valdi heldur í þjónustu. Á tímum ofbeldis og valdabaráttu valdi hann að standa með hinum smæstu og svara hatri með miskunn. Það er líklega ástæðan fyrir því að minning hans lifði ekki aðeins í sögubókum heldur í hjörtum fólks. Þegar fólk talaði um hann nefndi það hann einfaldlega „hinn góða“.
En sögurnar um Guðmund bera líka vitni um annað: heim þar sem lífið var fullt af hættum og úrræði fá. Lítil ráð voru við sjúkdómum og örkumlum, vinnan var oft hættuleg og öryggisráðstafanir eins og við þekkjum í dag voru óþekktar. Menn gátu farist í bjargsigi, drukknun eða slysum við dagleg störf, og oft var lítið annað til ráða en bæn og von.
Í slíkum heimi varð biskupinn ekki aðeins kirkjulegur leiðtogi heldur einnig sá sem fólk leitaði til með ótta sinn og vonir. Hann blessaði lindir, hús og björg, bað fyrir sjúkum og hughreysti þá sem áttu um sárt að binda. Þannig varð hann í augum fólks eins konar umboðsmaður Guðs í daglegri lífsbaráttu þess.
Kannski er það einmitt þess vegna sem sögurnar um Guðmund góða lifðu hundruðir ára. Þær segja frá manni sem stóð við hlið fólksins þegar lífið var hættulegt og óvíst, og minnti á að jafnvel í hörðum heimi getur miskunn og trú yfirunnið ótta og vonleysi.
Bæn
Guð almáttugur,
þú sem vaktir í þjónustu þinni biskupinn Guðmund hinn góða
og gafst honum hjarta fullt af miskunn fyrir fátækum og þjáðum,
hjálpaðu okkur að fylgja fordæmi hans.
Kenn okkur að vera mild í dómum,
örlát í kærleika
og staðföst í trúnni.
Fyrir bæn Maríu guðsmóður
megi líf okkar leiða okkur til þeirrar gleði
sem þú hefur búið öllum sem elska þig.
Amen.