Mílanótilskipunin árið 313 og þróun afstöðu kirkjunnar til stríðs

Mílanótilskipunin var mikilvægur samningur sem gerður var árið 313 milli keisaranna Konstantínusar mikla og Lísíníusar. Með honum var kristnum mönnum, ásamt öðrum trúarhópum, veitt fullt trúfrelsi í Rómaveldi. Tilskipunin batt enda á opinberar ofsóknir og fyrirskipaði að eignir kristinna manna, sem höfðu verið teknar í ofsóknum fyrri ára, skyldu endurgreiddar. Þetta markaði tímamót í sögu kirkjunnar, því kristnin gat nú starfað opinberlega og byggt upp samfélag sitt án ótta við refsingar.

Á fyrstu öldum kristninnar höfðu margir kristnir menn verið tortryggnir gagnvart herþjónustu. Sumir töldu að það væri ósamrýmanlegt kenningum Jesú að bera vopn eða taka þátt í ofbeldi. Þess vegna eru til dæmi um kristna menn sem neituðu herþjónustu og urðu píslarvottar, svo sem heilagur Maximilian frá Theveste, sem var tekinn af lífi árið 296 eftir að hafa neitað að ganga í rómverska herinn.

Eftir Mílanótilskipunina breyttust aðstæður. Kristnin varð smám saman hluti af opinberu lífi ríkisins og margir kristnir menn þjónuðu í hernum. Kirkjan þurfti því að takast á við nýjar siðferðilegar spurningar: Getur kristinn maður tekið þátt í stríði? Úr þeirri umræðu þróaðist kenningin um réttlátt stríð, sem einkum var mótuð af Ágústínusi kirkjuföður frá Hippó á 5. öld og síðar útfærð af guðfræðingum miðalda.

Samkvæmt þessari kenningu getur stríð aðeins talist réttlátt ef ákveðin skilyrði eru uppfyllt. Það þarf að vera háð af lögmætu yfirvaldi, hafa réttlátan tilgang, til dæmis að verja saklaust fólk eða endurheimta réttlæti, og vera síðasta úrræði, þegar allar friðsamlegar leiðir hafa reynst árangurslausar. Einnig þarf að gæta meðalhófs og leitast við að vernda óbreytta borgara.

Þrátt fyrir þessa þróun hefur friðarstefna frumkirkjunnar aldrei horfið alveg úr kristinni hefð. Sumir kristnir hópar, til dæmis kvekarar, hafa haldið fast við algjöra höfnun hernaðar og telja að kristnir menn eigi ávallt að leita friðsamlegra lausna.

Mílanótilskipunin markaði því upphaf nýs tímabils í sögu kirkjunnar. Hún breytti stöðu kristinna manna í samfélaginu og opnaði jafnframt umræðu sem hefur fylgt kristinni siðfræði fram á okkar daga: hvernig eigi að samræma boðskap fagnaðarerindisins um frið við ábyrgð ríkja á að verja réttlæti og öryggi.