 |
| Heilagur Fabíanus, páfi og píslarvottur |
Í katakombum Rómar, þar sem frumkristnir menn lögðu ástvini sína til hvíldar í von um upprisu, hvílir páfi sem stjórnaði kirkjunni í friði — og dó í ofsóknum. Heilagur Fabían eða Fabíanus var ekki maður stórra yfirlýsinga í heimssögunni, en líf hans og dauði bera vitni um þá kyrrlátu hugprýði sem mótaði frumkirkjuna: trúfesti í þjónustu, festu í skipulagi og loks staðfestu allt til blóðs. Nafnið Fabíanus er notað í samræmi við íslenska kirkjuhefð, sem heldur latneskri nafnamynd páfa og frumkristinna dýrlinga með íslenskri beygingu.
Æviágrip
Fabíanus var kjörinn biskup Rómar árið 236, á tímum þegar kirkjan bjó við brothætt jafnvægi innan rómverska ríkisins. Þótt ofsóknir hefðu dvínað um skeið, voru kristnir menn enn án lagalegrar verndar og bjuggu margir við ótryggar félagslegar aðstæður. Trúin var umborin — ekki viðurkennd — og friðurinn háður pólitískum aðstæðum hverju sinni.
Róm var á þessum tíma stórborg mikils ójöfnuðar. Fátækt var útbreidd, atvinnuöryggi lítið og engin samræmd velferð til staðar. Í þessu samhengi gegndi kirkjan sífellt mikilvægara hlutverki, ekki aðeins sem trúarsamfélag heldur sem lifandi stuðningsnet fyrir hina varnarlausu. Kristnir menn deildu gæðum sínum, studdu ekkjur og munaðarleysingja og sinntu sjúkum, oft í skugga samfélagsins.
Á valdatíð Fabíanusar var borginni skipt í sjö djáknaumdæmi, hvert með ábyrgð á skipulagðri aðhlynningu fátækra. Djáknarnir voru ekki aukapersónur í kirkjulífinu, heldur lykilþjónar kærleikans. Með þessari skipan varð kirkjan sýnileg sem samfélag sem brást við raunverulegum þörfum fólks — þar sem ríkið brást. Þetta var trú í verki, ekki aðeins í orði.
Fabíanus hélt einnig tengslum við kristna söfnuði í austurvegi og lagði rækt við einingu kirkjunnar þvert á landamæri. Stjórn hans var hófsöm, skipulögð og þjónandi. En friðurinn reyndist skammvinnur.
Árið 249 komst Decius til valda, á tímum mikilla erfiðleika í rómverska ríkinu. Utanaðkomandi ógnir, efnahagsleg kreppa og sundrung innan samfélagsins urðu til þess að keisarinn leitaði lausna í fortíðinni. Hann taldi að styrkur ríkisins byggðist á sameiginlegri trúarlegri hollustu og fyrirskipaði því árið 250 að allir þegnar skyldu færa fórnir til guðanna og fá vottorð um það.
Þetta voru ekki beinar ofsóknir gegn kristnum mönnum, heldur krafa um trúarlega undirgefni sem þeir gátu ekki samþykkt án þess að svíkja samvisku sína. Trú þeirra varð þannig að pólitísku vandamáli. Fabíanus var handtekinn við upphaf þessara aðgerða, settur í fangelsi og lést þar. Hann var lagður til hvílu í kirkjugarði heilags Kalixtusar og var frá upphafi heiðraður sem píslarvottur.
Tilvitnun
Úr bréfum heilags Kýpríanusar biskups til presta og djákna í Róm eftir dauða Fabíanusar:
„Ég var afar ánægður að sjá að dyggðugt andlát hans var í samræmi við ráðvendni stjórnar hans. Því að líkt og svik yfirboðara hefur skaðleg áhrif á stöðugleika þeirra sem fylgja honum, þannig er það á hinn bóginn hjálplegt og uppörvandi þegar biskup gefur sjálfan sig til að vera fyrirmynd bræðra sinna með stöðugleika í trú sinni.“ Þýðing Tíðabænabókarinnar.
Lærdómur
Saga heilags Fabíanusar minnir okkur á að kirkjan varð til og mótaðist innan samfélags sem var sundurleitt af ójöfnuði, óöryggi og pólitískum ótta. Í Róm 3. aldar var trú ekki einkamál, heldur samfélagsleg staða — og oft áhættusöm.
Skipan djáknaumdæmanna sjö var ekki aðeins tæknilegt skipulag, heldur yfirlýsing um sjálfsmynd kirkjunnar. Hún skilgreindi sig ekki fyrst og fremst með kenningum, heldur með ábyrgð á fólki í nauð. Þar sem ríkið brást hinum fátæku, brást kirkjan ekki. Þetta gerði hana aðlaðandi fyrir hina varnarlausu — en jafnframt grunsamlega í augum yfirvalda.
Ofsóknir Decíusar keisara sprottu ekki af tilviljunarkenndri grimmd, heldur af ótta og veikleika ríkisvaldsins. Með því að krefjast fórna reyndi keisarinn að knýja fram samstöðu með ytri aðlögun. Trú kristinna manna, sem neitaði slíkri hollustuyfirlýsingu, varð að táknrænni mótstöðu. Hún sýndi að það eru mörk sem ríkisvaldið nær ekki yfir.
Í þessu samhengi verður píslarvætti Fabíanusar ekki aðeins persónulegt trúarafrek, heldur vitnisburður kirkju sem kaus samkvæmni fremur en málamiðlun. Trúfesti hans var pólitísk í þeim skilningi að hún afhjúpaði takmörk valdsins: að það ræður ekki yfir samvisku mannsins.
Fyrir kirkju samtímans er saga heilags Fabíanusar áminning um að trúverðugleiki hennar sprettur ekki af stöðu eða viðurkenningu, heldur af þjónustu og samkvæmni. Kirkja sem gleymir hinum fátæku missir rót sína. Kirkja sem leitast við að þóknast valdi missir rödd sína. En kirkja sem heldur áfram að þjóna, jafnvel þegar það verður dýrkeypt, verður vitni um von sem ekkert ríkisvald getur stjórnað.
Bæn
Guð, þú gafst heilögum Fabíanusi páfa styrk
til að þjóna kirkju þinni í friði
og hugprýði til að gefa líf sitt í ofsóknum.
Gef okkur að vera trú köllun okkar í hinu smáa
og stöðug í trú þegar á reynir.
Fyrir Krist Drottin vorn. Amen.