 |
| Heilög Agnes, mey og píslarvottur |
Í rómversku kirkjunni lifir minning heilagrar Agnesar með sérstökum hætti. Hún er ein hinna fáu kvenna sem nefndar eru með nafni í fyrirbænum hátíðarmessunnar og hefur verið heiðruð allt frá frumkristni sem tákn hreinleika, trúfesti og hugrekkis. Agnes dó píslarvættisdauða í Róm, líklega árið 304, á tímum ofsókna Díókletíanusar keisara, og var þá aðeins tólf eða þrettán ára gömul.
Damasus páfi prýddi gröf hennar með helgum ljóðum, og nafn hennar og minningardagur eru þegar skráð í píslarvottatal kirkjunnar árið 354. Frá þeim tíma hefur Agnes verið meðal kunnustu píslarvotta Rómarkirkjunnar. Margir kirkjufeður fjölluðu um hana, en þar stendur heilagur Ambrósíus, biskup í Mílanó, fremst í flokki. Í ritinu Um meyjarnar (De virginibus) teiknar hann upp mynd sem hefur mótað skilning kirkjunnar á henni allar götur síðan:
Of ung til refsinga – en nógu gömul fyrir sveig píslarvottsins
Heilagur Ambrósíus skrifar: „Í dag er afmælisdagur meyjar; breytum eftir hreinleika hennar. Þetta er afmælisdagur píslarvotts; gefum oss til fórnar,“ skrifar Ambrósíus. Í orðum hans endurómar skilningur frumkirkjunnar á píslarvættinu sem fæðingardegi – inngöngu í hið sanna líf.
Agnes var barn að aldri, og Ambrósíus dregur ekki úr æsku hennar heldur gerir hana að kjarna vitnisburðarins. Hér er stúlka sem heimurinn telur of unga til ábyrgðar, en Guð telur nógu þroskaða til heilagleika. Smár líkami hennar gaf lítið rými fyrir áverka, en styrkur trúarinnar bar hana yfir óttann. Hún stóð óhrædd gagnvart hlekkjum og sverði og var reiðubúin að mæta dauðanum, þótt hún væri of ung til að þekkja hann.
„Stúlkur á hennar aldri þola jafnvel ekki þegar foreldrum þeirra mislíkar við þær og ef þær eru stungnar með nál gráta þær eins og um alvarlegt sár væri að ræða.
En hún sýndi ekki á nokkra lund að henni stæði stuggur af blóðflekkuðum höndum böðuls síns. Hún stóð óhrædd við þunga og glamrandi hlekkina. Hún offraði sér til að falla fyrir sverði grimmra hermanna. Hún var of ung til að þekkja dauðann en var reiðubúin að mæta honum. Dregin gegn vilja sínum upp að altarinu breiddi hún út hendur sínar til Drottins mitt í ljósinu, gjörði hið fagnandi tákn Krists sigurvegarans á altari helgispjalla. Hún lagði háls og hendur í járn en engir hlekkir gátu haldið þétt við hina smáu limi hennar.
Hér höfum vér nýtt píslarvætti! Of ung til að hljóta refsingu en nógu gömul fyrir sveig píslarvottsins; áreynslulaus sigur hennar þótt hún sé vanhæf til keppni sýnir fram á að hún treystir á mátt sinn þótt æska hennar sé henni að hafti. Sem brúður myndi hún ekki skunda hratt til að sameinast brúðguma sínum með sama fögnuði og hún sýnir sem mey á leið til refsingar, krýnd heilagleika lífsins en ekki blómum, prýdd Kristi sjálfum en ekki hárfléttum.
Í miðju táraflóði fellir hún ekki tár. Mannfjöldinn furðar sig á framhleypni hennar að kasta lífi sínu á glæ án þess að hafa reynslu af því líkt og hún hefði lifað því til fulls. Allir eru undrandi yfir því að hún sem hefur ekki náð lögaldri geti gefið Guði vitnisburð sinn. Þannig tekst henni að sannfæra aðra um vitnisburð sinn um Guð enda þótt vitnisburður hennar um málefni mannsins væri ekki gjaldgengur. Það sem hafið er yfir kraft náttúrunnar, segja þeir, hlýtur að koma frá skapara hennar.
Miklar voru hótanir böðulsins til að hræða hana, mörg loforð til ávinna hana og skari áhrifamanna sem kostuðu kapps að leiða hana heim sem brúði! Þessu svaraði hún: „Að vona að annar maður muni þóknast mér gjörir Brúðguma mínum rangt til. Ég verð hans sem fyrstur valdi mig. Böðull hvað tefur þig? Ef augu sem ég kæri mig ekki um hafa löngun til þessa líkama þá er betra að hann deyi.“ Hún stóð kyrr, baðst fyrir og beygði háls sinn.“
Sjá mátti ótta í augum böðulsins líkt og hann væri sá fordæmdi; hægri hönd hans skalf, andlit hans bliknaði þegar hann sá neyð hennar en sjálf óttaðist hún ekki um sjálfa sig. Eitt fórnarlamb en tvennskonar píslarvætti hæversku og trúar. Agnes varðveitti meydóm sinn og öðlaðist sveig píslarvottsins. (Þýðing tíðabænabókarinnar.)
Kirkjusögulegar heimildir og varfærin nálgun
Þótt dýrkun Agnesar sé mjög forn er merkilegt hve fátt er vitað með fullri vissu um nákvæma atburðarás píslarvættis hennar. Í The Penguin Dictionary of Saints bendir Donald Attwater á að þrátt fyrir snemma og víðtæka dýrkun hafi minning um líf hennar þegar á 4. öld orðið umvafin ólíkum og stundum mótsagnakenndum frásögnum.
Eitt er þó hafið yfir allan vafa: Agnes var píslarvottur í Róm og var grafin í kirkjugarðinum við Via Nomentana, þar sem kirkja var reist henni til heiðurs um miðja 4. öld. Nafn hennar og minningardagur birtast í píslarvottatali frá árinu 354, og grafarljóð Damasusar páfa vitnar um lifandi dýrkun.
Varfærin endurgerð fræðimanna dregur upp einfalda mynd: Agnes hafnaði hjónabandi, helgaði Guði meydóm sinn, gekk sjálf fram þegar ofsóknir hófust og var að lokum líflátin með stungu í hálsinn, algengri aftökuaðferð Rómverja. Slík einföld frásögn stendur í andstöðu við ýkjur síðari alda, en dregur ekki úr helgi vitnisburðarins.
Gröf sem varð altari
Vitnisburði Agnesar lauk ekki með dauða hennar. Nokkrum dögum síðar fannst fóstursystir hennar, Emerentiana, biðjandi við gröf hennar. Þegar hún neitaði að yfirgefa staðinn og ávítaði þá sem höfðu drepið Agnesi, var hún grýtt til bana og varð sjálf píslarvottur. Þannig varð gröf Agnesar strax að altari – staður þar sem trú kirkjunnar lifði áfram og nýr vitnisburður kviknaði.
Lambið og lifandi hefð kirkjunnar
Frá fornu fari hefur Agnes verið táknuð með lambi, bæði vegna nafns síns (lat. agnus dei = lamb guðs) og vegna sakleysis og fórnarsinnaðrar trúar. Þetta tákn lifir ekki aðeins í kirkjulist, heldur einnig í helgisiðum kirkjunnar. Á minningardegi heilagrar Agnesar eru lömb blessuð í Róm, og ull þeirra síðar notuð í pallíur erkibiskupa. Þar tengist lamb meyjar og píslarvotts hirðisþjónustu kirkjunnar sjálfrar og minnir á að kirkjan er reist á fórn, en ekki valdi.
Lærdómur
Vitnisburður heilagrar Agnesar kallar kirkjuna til að endurmeta mælikvarða heimsins. Heilagleiki er ekki bundinn aldri, stöðu eða líkamlegum styrk, heldur opnu hjarta sem treystir Kristi algjörlega. Í veikleika barnsins birtist styrkur Guðs. Agnes stóð við altarið, ekki sem sigurvegari heimsins, heldur sem barn Guðs – og varð þannig sigurvegari í trú.
Bæn
Vér skulum biðja.
Almáttugi eilífi Guð,
þú útvelur það sem heimurinn telur veikleika
til að gjöra hinu volduga kinnroða.
Veit oss mildilega að vér,
sem heiðrum himneskan fæðingardag
þíns sæla píslarvotts, Agnesar,
fylgjum staðfestu hennar í trúnni.
Fyrir Drottin vorn Jesúm Krist, Son þinn,
sem með þér lifir og ríkir
í einingu Heilags Anda, Guð,
um aldir alda.
Amen.