 |
| Heilagur Pólíkarpus, biskup og píslarvottur |
Eldurinn rís hátt. Fólkið hrópar. Viðarbálkösturinn er tilbúinn og öldungurinn er yfir miðju hans, bundinn en ekki negldur. Hann hefur sjálfur beðið um það. Hann þarf ekki járnin. Logarnir taka á sig undarlega mynd, eins og segl sem þanin eru í vindi og sveigja sig umhverfis líkama hans. Hann er í miðju eldsins ekki sem brennandi hold heldur sem brauð í ofni – sem gull í bræðslu. Og þeir sem voru viðstaddir segja að ilmur hafi borist, líkur reykelsi. Áður en eldurinn var kveiktur hafði hann beðið: „Ó, Drottinn Guð almáttugur… ég vegsama þig fyrir að veita mér þennan dag og þessa stund til einingar með píslarvottunum…“ Og þegar honum var skipað að formæla Kristi svaraði hann: „Áttatíu og sex ár hef ég þjónað honum og hann hefur ekkert illt gert mér. Hvernig gæti ég lastmælt konungi mínum og frelsara? Ég er kristinn.“ Þannig dó heilagur Pólýkarpus, biskup í Smýrnu, um árið 155 – og kirkjan fékk einn af sínum fyrstu og skýrustu vitnisburðum um hvað það merkir að vera píslarvottur.
Æviágrip
Pólýkarpus fæddist um árið 69–70 e.Kr., og var af fyrstu kynslóð kirkjunnar eftir postulana. Samkvæmt vitnisburði Írenaeusar frá Lyon – sem sjálfur var lærisveinn hans – hafði Pólýkarpus ekki aðeins heyrt um postulana heldur lifað með þeim og hlýtt á frásagnir þeirra af Drottni. Sérstaklega var hann talinn lærisveinn Jóhannesar guðspjallamanns.
Írenaeus skrifar að það hafi verið postularnir sjálfir sem sendu hann til Asíu og skipuðu hann biskup kirkjunnar í Smýrnu. Í honum birtist þannig bein postulleg samfella: trúin sem hann kenndi var ekki kenning mótuð af heimspekilegum vangaveltum, heldur arfleifð sem hann hafði tekið við af þeim sem höfðu séð og heyrt Krist.
Sem biskup varð hann þekktur fyrir þolgæði, mildi og kærleika – ekki síst gagnvart ekkjum og þrælum. Hann barðist gegn villukenningum og hélt fast við trú postulanna á tímum þegar ýmsar hugmyndir reyndu að brjóta upp hina einfaldu og djúpu játningu kirkjunnar.
Árið 107 tók hann á móti Ignatíusi frá Antíokkíu sem var á leið til Rómar til píslarvættis. Vinátta þeirra sýnir okkur lifandi net frumkirkjunnar: bréf gengu milli biskupa, samfélag myndaðist yfir landamæri og kirkjan var þegar orðin alþjóðlegt samfélag. Pólýkarpus safnaði bréfum Ignatíusar og skrifaði sjálfur bréf til Filippímanna – bréf sem enn er varðveitt og er ein dýrmætasta heimild okkar um trú og siðferði frumkirkjunnar.
Um miðja aðra öld fór hann til Rómar og hitti Anicetus páfa til að ræða deilu um dagsetningu páskahátíðarinnar. Þeir náðu ekki samkomulagi. Samt rofnaði einingin ekki. Hvor um sig hélt sinni venju – og kærleikurinn hélt samfélaginu saman. Þetta er eitt af fyrstu dæmum kirkjusögunnar um að eining byggist ekki á algerri einsleitni heldur trú og kærleika.
En ofsóknir brutust út í Smýrnu. Pólýkarpus var orðinn 86 ára gamall þegar hann var handtekinn. Hann hafði um stund falið sig að ráði vina sinna, en þegar hermenn komu til að taka hann tók hann á móti þeim, bauð þeim mat og bað um stund til bænar. Fyrir dómara sínum neitaði hann að sverja keisaranum hollustu með trúarlegum hætti og hafnaði því að formæla Kristi. Eldurinn snerti hann ekki samkvæmt frásögninni, og að lokum var hann stunginn til bana með sverði. Hann var hinn tólfti sem leið píslarvætti í Smýrnu – og dauði hans varð fyrirmynd píslarvottasagna síðari alda.
Martyrium Polycarpi – elsta rödd píslarvottanna
Frásögnin um dauða Pólýkarpusar, Martyrium Polycarpi, er eitt elsta og merkilegasta rit kristinnar sögu. Hún var rituð af kirkjunni í Smýrnu skömmu eftir atburðina og höfundur segir sjálfur frá sem sjónarvottur. Þar er í fyrsta sinn mótuð skýr skilgreining á píslarvotti: ekki einfaldlega sá sem deyr, heldur sá sem deyr fyrir trúna og í líkingu við Krist.
Ritið er ekki dramatísk goðsögn heldur trúarleg túlkun á sögulegum atburði. Það dregur upp mynd af Pólýkarpusi sem lærisveini Krists allt til enda – ekki sem uppreisnarmanni, heldur sem vitni. Hann heiðrar yfirvöld að því marki sem trúin leyfir, en þegar krafa er gerð um að hann afneiti Drottni sínum, stendur hann kyrr.
Martyrium Polycarpi er jafnframt fyrsta verkið þar sem dauði píslarvotts er settur í beint samhengi við píslarsögu Krists. Handtakan, yfirheyrslan, kröfurnar um afneitun, bæn hans áður en hann deyr – allt ber keim af guðspjöllunum. Honum er líkt við fórnarhrút, líkama hans við brauð í ofni, og dauði hans er ekki sýndur sem ósigur heldur sem gjöf – „gjöful fórn og náðug“.
Í ritinu má líka sjá jafnvægi frumkirkjunnar: hún dýrkar ekki píslarvottinn í stað Krists. Þegar óttast er að menn muni „tilbiðja“ Pólýkarpus í stað hins krossfesta, er það skýrt tekið fram að Kristur einn sé Drottinn. Píslarvotturinn er vitni, ekki miðja trúarinnar. Þannig stendur Martyrium Polycarpi við upphaf langrar hefðar píslarvottasagna kirkjunnar. Þar lærir kirkjan að skilja dauða trúmannsins sem þátttöku í fórn Krists, og að blóð vitnanna sé ekki endir heldur sáðkorn.
Smýrna – borg trúfesti og þrengingar
Til að skilja Pólýkarpus verðum við einnig að skilja borgina hans. Smýrna var ekki afskekkt smáþorp heldur ein helsta hafnar- og verslunarborg Litlu-Asíu við Eyjahaf, þar sem austur og vestur mættust. Hún var rík, menningarlega þróuð og stolt af sögu sinni. Á tímum Rómaveldis var hún talin ein „kórónuborga“ Asíu og naut sérstakrar hylli keisarans.
Í borginni reis musteri helgað gyðjunni Róm þegar á 2. öld fyrir Krist, og síðar var þar reist musteri tileinkað keisaranum sjálfum. Smýrna var því miðstöð keisaradýrkunar – opinberrar trúarathafnar sem var samtvinnuð borgarlegri hollustu. Að neita að sýna keisaranum hollustu var ekki einkamál einstaklings heldur talin opinber óhlýðni og jafnvel ógn við samfélagið.
Þegar Pólýkarpus var krafinn um að sýna keisaranum hollustu var það því ekki formsatriði. Það var krafa um að hann viðurkenndi trúarlegt yfirvald keisarans. Í borg sem var stolt af tryggð sinni við Róm var slík synjun ekki aðeins trúarleg afstaða heldur móðgun við borgarsamfélagið sjálft. Þess vegna verður skiljanlegra hvers vegna mannfjöldinn kallaði eftir dauða hans.
En Smýrna hefur einnig annan og dýpri sess í kirkjusögunni. Hún er ein af sjö kirkjum Opinberunarbókarinnar. Í öðrum kafla bókarinnar talar hinn upprisni Kristur til safnaðarins þar og segir:
„Ég þekki þrengingu þína og fátækt – en þú ert samt auðugur… Vertu trúr allt til dauða og ég mun gefa þér kórónu lífsins“ (Op. 2,8-10).
Þessi orð hljóma eins og andlegur undirtónn við ævi Pólýkarpusar. Söfnuðurinn í Smýrnu fær enga ávítun í Opinberunarbókinni – aðeins hvatningu til þolgæðis. Hann bjó við þrengingar, líklega bæði félagslegar og trúarlegar. Kristnir menn voru jaðarhópur í stórborg þar sem opinber trú og borgarstolt voru samtvinnuð. Þeir voru kannski fátækir og áhrifalitlir í augum heimsins, en í augum Krists voru þeir „ríkir“.
Orðin „Vertu trúr allt til dauða“ eru ekki aðeins almenn hvatning. Þau eru köllun til þolgæðis, til stöðugleika, til trúar sem hvorki lætur undan þrýstingi né brennur út í skyndilegum ákafa. Trúfesti „allt til dauða“ merkir að vera í stöðugri játningu, dag eftir dag, ár eftir ár.
Þegar Pólýkarpus stóð frammi fyrir dómaranum og sagði: „Áttatíu og sex ár hef ég þjónað honum,“ þá var hann í raun að svara þessari köllun. Hann hafði verið trúr ekki aðeins á stund dauðans heldur alla ævi. Dauðinn var ekki upphaf trúarinnar heldur krýning hennar.
Í píslarvottasögunni verður þetta enn skýrara. Hann er ekki sýndur sem ofstækismaður sem sækist eftir dauðanum, heldur sem hirðir sem tekur prófrauninni með ró. Hann biður áður en hann deyr. Hann þakkar Guði fyrir að fá að eiga hlutdeild í „bikar hins smurða“. Hann skilur dauða sinn ekki sem ósigur heldur sem þátttöku í fórn Krists. Þannig verður „lífsins kóróna“ ekki tákn um jarðneskan sigur heldur himneska trúfesti.
Nafn borgarinnar sjálfrar ber með sér táknræna merkingu. „Smýrna“ tengist ilmefninu myrru, sem notuð var í smurningu, í reykelsi og við greftranir. Í frásögninni af dauða Pólýkarpusar er sagt að ilmur hafi borist eins og reykelsi. Borgin sem ber nafn ilms verður þannig staður þar sem fórn rís til Guðs sem ljúfur ilmur.
Smýrna er því ekki aðeins landfræðilegur staður í sögu kirkjunnar. Hún er tákn um trú sem lifir í þrengingum, um fátækt sem er rík í Guði, og um samfélag sem fær engin loforð um auðvelda leið – aðeins fyrirheitið um lífsins kórónu.
Og þegar við lesum söguna um öldunginn á bálinu, heyrum við enduróm Opinberunarbókarinnar:
„Vertu trúr allt til dauða.“
Í lífi Pólýkarpusar holdgerðist þessi setning.
Tilvitnun
„Áttatíu og sex ár hef ég þjónað honum og hann hefur ekkert illt gert mér. Hvernig gæti ég lastmælt konungi mínum og frelsara? … Ég er kristinn.“
Og í bæn sinni á bálinu sagði hann:
„Ég vegsama þig fyrir að veita mér þennan dag og þessa stund til einingar með píslarvottunum… megi mér auðnast að fá að vera í nærveru þinni á þessum degi í þeirra hópi; þér gjöful fórn og náðug…“
Lærdómur
Heilagur Pólýkarpus kennir okkur fyrst og fremst trúfesti yfir heila ævi. Hann var ekki ungur eldhugi sem dó í skyndilegri ákefð. Hann var öldungur sem hafði þjónað Kristi í áratugi. Píslarvættið var ekki augnablikshetjudáð heldur krýning lífs sem hafði verið lifað í trú.
Hann kennir okkur líka hvað postulleg samfella merkir. Trúin er ekki hugmyndakerfi sem við mótum sjálf, heldur arfleifð sem við tökum við og miðlum áfram. Í honum tengist kirkjan beint við postulana og þannig við Krist sjálfan.
Og hann kennir okkur að sönn eining byggist á kærleika. Hann gat verið ósammála Rómarbiskupi um páskadag – en samt verið í bræðralagi við hann. Eining kirkjunnar er dýpri en dagsetningar og venjur.
Loks er myndin af eldinum djúp guðfræðileg táknmynd. Pólýkarpusi er líkt við hrút sem færður er til fórnar, við brauð í ofni og við gull í bræðslu. Hér speglast evkaristían: líf hans verður fórn, samofin fórn Krists. Eldurinn eyðir ekki heldur hreinsar. Píslarvotturinn verður vitni – martýr – um að lífið í Kristi er sterkara en dauðinn.
Bæn
Heilagi Pólýkarpus,
þú sem tókst við trúnni af postulunum
og varðveittir hana með trúfesti og mildi,
kenndu okkur að lifa ekki fyrir augnablikshetjudáðir
heldur fyrir daglega trúfesti.
Gef oss kjark til að játa Krist
án haturs,
án ótta,
án málamiðlana.
Kenndu oss að halda einingu í kærleika
og að láta eld prófraunanna
hreinsa oss en ekki brenna.
Bið fyrir oss
að við megum lifa og deyja
sem sönn vitni
Jesú Krists, konungs vors og frelsara.
Amen.