 |
| Heilagur Frans frá Sales, biskup og kirkjufræðari |
Heilagur Frans frá Sales stendur á merkilegum tímamótum í sögu kirkjunnar. Hann lifði á tímum klofnings, trúardeilna og pólitískrar spennu, en leið hans var leið mildinnar, skýrrar hugsunar og djúprar sálusorgunar. Í honum birtist jafnvægi milli guðfræðinnar og mannlegrar reynslu: Guð er ekki andstæður lífinu heldur uppfylling þess.
Hann er dýrlingur þeirra sem lifa í heiminum — foreldra, verkamanna, embættismanna, presta, kennara, vina. Hann er dýrlingur köllunarinnar, sá sem kennir að helgunin gerist ekki aðeins í einveru heldur líka í skyldum, samskiptum og daglegri trúmennsku.
Æviágrip
Frans fæddist 21. ágúst 1567 í Savoy í aðalsætt. Savoy var á þessum tíma sjálfstætt alpahertogadæmi milli Frakklands og Sviss, menningarlega og landfræðilega mótað af fjöllum, dölum og borgum. Hann hlaut góða menntun og nam lögfræði í Padua, hinni lærðu háskólaborg Ítalíu, þar sem hann lærði að treysta kærleika Guðs — sannfæringu sem varð undirstaða allrar kenningar hans. Þar kom fram köllun til prestþjónustu og guðfræðinnar. Hann var vígður prestur 18. desember 1593 og söng sína fyrstu messu þremur dögum síðar.
Skömmu síðar tók hann að sér eitt erfiðasta verkefni samtímans: að vinna að endurreisn kaþólskrar trúar í Chablais-héraði, þar sem kalvínismi hafði náð sterkum tökum. Chablais er fjallahérað suður af Genfarvatni í Savoy. Hann reyndi að prédika og leita samtals, en mætti oft lokuðum dyrum. Hann þurfti að glíma við kulda, snjó, hungur, fyrirsát, móðganir, hótanir og fordóma. Hann lagði sig jafnframt eftir því að skilja kenningar Kalvíns vel, til að geta skýrt með sanngirni muninn á trúarhefðunum.
Þegar hefðbundin leið prédikunar og opinberra deilna bar takmarkaðan árangur greip hann til nýrrar og frumlegrar aðferðar: hann samdi stutt fræðslurit og blöð, setti upp á almannafæri eða lét ganga frá húsi til húss, þar sem hann útskýrði einstök sannindi trúarinnar á einfaldan og skiljanlegan hátt. Þótt fjöldi skyndilegra umbreytinga væri ekki mikill, minnkaði andúð og fjandskapur og andrúmsloftið breyttist. Þessi nálgun — að beita rituðu orði til trúboðs — er ein ástæðan fyrir því að hann er síðar talinn verndardýrlingur kaþólskrar fjölmiðlunar og blaðamanna.
Árið 1602 varð hann biskup í Genf, en Annecy í Savoy, alpaborg við tærblátt vatn og umlukin fjöllum, varð aðsetur hans. Þar blómstraði undir leiðsögn hans andlegt líf, klaustur og fræðsla. Genf var að segja má orðin að höfuðvígi kalvínismans. Frans var því í raun í útlegð frá biskupsstóli sínum og það mótaði milda, rökstudda og sálusorgandi leið hans í trúardeilum. Í Annecy gaf hann sig allan í starfið án fyrirvara: hann heimsótti söfnuði, menntaði presta, endurskipulagði klaustur og hvatti trúfólk til trúarlegrar dýptar með prédikun, fræðslu og persónulegri sálusorg. Hann vildi fremur samtals-trúfræðslu en hefðbundnar kennsluaðferðir — og mildi hans í andlegri leiðsögn varð til þess að margir fundu leið inn í trúna með nýjum hætti.
Árið 1604 kynntist hann í Dijon, borg í Búrgund, Jóhönnu Fransisku Frémiot de Chantal. Þar hófst vinátta sem varð eitt fegursta dæmi kirkjusögunnar um andlegt samstarf, og úr varð einnig ítarleg andleg leiðsögn í bréfaskiptum. Hann tileinkaði henni síðar rit sitt: Inngöngu til guðrækilegs lífernis (Philoþea), ætlað þeim sem elska eða vilja elska Guð. Þar setti hann fram — skýrt og hagnýtt — að leiðir til heilagleika liggi ekki aðeins í klaustrum, heldur líka í borgum, heimilum og störfum, í borgaralegum og félagslegum skyldum mannsins.
Árið 1616 skrifaði hann einnig Ritgerð um kærleikann til Guðs (Theotimus), djúpt guðfræðirit þar sem hann setur fram að kjarni lífsins sé að elska: köllun hvers manns er að svara kærleika Guðs með kærleika.
Í Lyon, fornri borg við ármót Rhône og Saône, lauk jarðnesku lífi hans 28. desember 1622, í húsi Visitandínsystra — reglunnar sem sprottin var af hans eigin andlegu leiðsögn. Hann var þá 52 ára að aldri og 24. janúar árið eftir voru leifar hans fluttar til Annecy. Hann var tekinn í tölu heilagra árið 1665 af Alexander VII páfa og útnefndur kirkjufræðari árið 1877 af Píusi IX páfa.
Lífsleið heilags Frans frá Sales liggur því um tiltölulega lítið svæði í hjarta Evrópu, en það svæði er mótað af fjöllum, dölum, borgum og menningu. Þetta er ekki víðáttumikið ferðalag á landakorti, heldur ferð frá fjalladölum til háskólaborga, frá trúardeilum til andlegrar vináttu, frá útlegðarbiskupssetri til kyrrðar klaustra og náttúrufegurðar.
Heilög Jóhanna Fransiska de Chantal — andlegt samstarf í heilagleika
Ómögulegt er að skilja líf og verk heilags Frans frá Sales til fulls án þess að staldra við þá konu sem Guð leiddi inn í líf hans árið 1604: heilaga Jóhönnu Fransisku Frémiot de Chantal. Hún var ekkja, móðir og kona með djúpa andlega þrá, en einnig með sterkan persónuleika, skarpt vit og mikla skipulagshæfni. Fundur þeirra í Dijon, þar sem Frans prédikaði föstuboðanir, varð upphaf að einu fegursta andlega samstarfi kirkjusögunnar.
Frans varð andlegur leiðbeinandi hennar, en samband þeirra var ekki einhliða. Það var gagnkvæmt, byggt á trausti, virðingu og sameiginlegri leit að vilja Guðs. Í bréfaskiptum þeirra sést hvernig hann leiðir hana áfram með mildum en skýrum hætti, og hvernig hún svarar með trúmennsku og djúpri einlægni. Þar birtist andleg vinátta sem er laus við tilfinningasemi en full af kærleika sem á rætur í Guði.
Úr þessu samstarfi spratt árið 1610 stofnun Reglu Heimsóknar Maríu í Annecy. Upphaflega var markmiðið að sameina íhugun og virka kærleiksþjónustu — að systurnar gætu heimsótt sjúka og fátæka, ekki einangrast frá heiminum. Þótt reglan yrði síðar strangari í íhugunarlífi, lifði áfram í henni andi Frans frá Sales: mildi, einfaldleiki, innra frelsi og traust á náðinni fremur en aga.
Jóhanna Fransiska reyndist afburða leiðtogi reglunnar eftir andlát Frans. Hún bar ábyrgð á útbreiðslu hennar og mótun, hélt andlegri arfleifð hans á lofti og lifði sjálf því lífi sem hann hafði kennt. Hún lést árið 1641 og var síðar tekin í tölu heilagra árið 1767.
Í vináttu þeirra má sjá lifandi mynd af guðfræði Frans frá Sales: að heilagleiki vex ekki aðeins í einveru, heldur í samskiptum, gagnkvæmri leiðsögn og sameiginlegri hlýðni við Guð. Andlegt samstarf þeirra sýnir að náðin eyðir ekki mannlegum tengslum heldur hreinsar þau og gerir þau frjósöm í þjónustu kærleikans.
Grafhýsið í Annecy — lifandi minning
Upphaflega var heilagur Frans grafinn í kirkju sem helguð er nafni hans í gamla bænum í Annecy, en árið 1911 voru lík hans og heilagrar Jóhönnu flutt í Basilique de la Visitation til betri varðveislu og dýrðar. Þar hvíla þau í dag í klaustri reglunnar sem þau stofnuðu saman.
Basilíkan stendur á hæð ofan við gamla bæinn, með útsýni yfir vatnið í Annecy og alpafjöllin í fjarska. Staðurinn sameinar kyrrð, náttúrufegurð og andlega arfleifð. Þar verður sköpunin sjálf eins og bakgrunnur að guðfræði Frans frá Sales: Guð vinnur ekki gegn lífinu heldur í gegnum það.
Margir pílagrímar hafa sótt þennan stað heim. Íslenskur pílagrímahópur kom þangað 28. júní 1989, og um þá heimsókn var skrifað:
„Þegar komið var niður af fjallinu lá leiðin um búsældarlega dali, með snyrtileg bændabýli í hlíðunum. Við héldum samt sem áður ekki lengra inn í Sviss, heldur tókum stefnuna til vinstri og ókum inn í Frakkland. Ferðinni var heitið til Annecy í Frakklandi og við fórum framhjá Chamonix. Því miður var dálítið skýjað svo við sáum ekki Hvítatind (Mont Blanc), hæsta fjall Evrópu. Í Annecy var verslað og basilika hl. Frans frá Sales skoðuð.“ (Úr frásögn af pílagrímsferð til Meðugorje)
Þessi lýsing fangar vel andrúmsloft staðarins: fjöll, dalir og borg sem geymir minningu biskups sem kenndi að helgunin gerist mitt í lífinu. Grafhýsið í Annecy er því ekki aðeins sögulegur staður heldur lifandi vitnisburður um að arfleifð hans heldur áfram að tala til pílagríma.
Tilvitnun — rödd dýrlingsins
Úr Inngöngu til guðrækilegs lífernis (Pars 1, cap. 3):
Guðrækni á að stunda með ólíkum hætti
Þegar Guð Skaparinn skapaði allt bauð hann að plönturnar bæru ávöxt hverjar eftir sinni tegund. Með sama hætti bauð hann að kristnir menn, sem eru lifandi plöntur Kirkju hans, bæru ávöxt guðrækni hverjir eftir sínu eðli, stöðu og köllun.
Ég segi að guðræknina á að stunda með ólíkum hætti af aðalsmanninum og verkamanninum, þjóninum og höfðingjanum, af ekkjunni, ógiftum stúlkum og giftum konum. En jafnvel slík aðgreining er ekki fullnægjandi því að ástundun guðrækni verður að laga að styrk, starfi og skyldum hvers og eins.
Vertu svo væn, Fílóþea mín, að segja mér hvort það sé við hæfi að biskup vilji lifa einsemd eins og karþúsi; eða að hjónum sé ekki meira umhugað um að auka tekjur sínar en kapúsíni; eða að verkamaður eyði öllum degi sínum í kirkju líkt og hann væri reglubróðir; eða á hinn veginn að reglubróðir gefi sig stöðugt líkt og biskup að öllum viðburðum og kringumstæðum er snerir skort náunga vorra. Er ekki þess konar trúrækni fáránleg, óskipuleg og óþolandi?
Eigi að síður á þessi fráleita villa sér iðulega stað en á engan hátt, mín kæra Fílóþea, veldur sönn trúrækni spillingu. Þvert á móti fullkomnar hún allt og uppfyllir. Staðreyndin er sú að ef hún verkar gegn eða er skaðleg lögmætri stöðu eða köllun einhvers, þá er hún tvímælalaust fölsk trúrækni.
Býflugan safnar hunangi úr blómum með þeim hætti að hún spjallar eða særir þau sem minnst og skilur við þau óskemmd og fersk á sama hátt og hún fann þau. Sönn trúrækni er ennþá betri. Hún veldur ekki neinum skaða á köllunum eða störfum heldur fegrar hún hvort tveggja og eflir.
Ennfremur, líkt og alls konar eðalsteinar lagðir hunangi verða skærari og leiftra meir, hver eftir sínum lit, þannig hentar hverjum manni og passar honum betur köllun hans þegar hann setur hana í samhengi við trúræknina. Með trúrækninni verður umönnun fjölskyldunnar friðsælli, gagnkvæm ást eiginmanns og eiginkonu einlægari, þjónustan sem oss ber að sýna höfðingjanum gjörð af meiri trúfesti og störf vor, hver sem þau kunna að vera, verða ánægjulegri og geðfelldari.
Þannig er það villa, jafnvel trúvilla, að vilja útiloka trúariðkun frá herdeildum, verkstæðum handverksmanna, hirð höfðingjanna og fjölskylduheimilum. Ég viðurkenni, mín elskaða Fílóþea, að þess konar trúrækni sem eingöngu er stunduð með íhugun, hjá munkum og reglufólki getur vissulega ekki verið iðkuð á þess konar stöðum eða störfum en fyrir utan þess konar þrefalda trúariðkun eru til margar aðrar sem geta fullkomnað þá sem lifa á veraldlega vísu.
Þannig að við hverja þær aðstæður sem vér kunnum að búa við getum vér og verðum vér að leita sæmdar í því að lifa fullkomnu lífi. (Þýðing tíðabænabókarinnar).
Lærdómur
Þessi kafli er ekki aðeins hagnýtt siðfræðiávarp heldur djúp guðfræði. Frans byggir hugsun sína á sköpunarreglunni: Guð skapar fjölbreytileika og kallar hverja „lifandi plöntu“ kirkjunnar til ávaxtar eftir sinni tegund. Þar með segir hann að köllun mannsins sé ekki aukaatriði heldur hluti af leið Guðs með honum.
Hér er lykilatriðið: náðin brýtur ekki niður eðlið heldur læknar það og fullkomnar. Ef „trúrækni“ gerir manninn óhæfan til að vera eiginmaður, móðir, verkamaður, hirðir, stjórnandi eða þjónn, þá er hún ekki heilög — heldur röng. Frans gengur svo langt að segja að slík trúrækni geti verið „villa, jafnvel trúvilla“. Þetta er stór orð, en þau sýna hvað honum er þetta alvara: trúin á að leiða til sannrar mannúðar, ekki flótta frá henni.
Býflugu-líkingin er óvenju beitt: hún sýnir hvernig sönn guðrækni vinnur „hógværlega“, án þess að trufla lífið, heldur með því að gera það frjórra. Hún er ekki áþján, heldur umbreyting. Hún fegrar köllunina, eflir hana og gerir hana „geðfelldari“ — ekki í þeirri merkingu að allt verði auðvelt, heldur að allt fái innri stefnu: stefnu kærleikans.
Þetta er í raun lýsing á helgun hins daglega. Það sem kirkjan á síðari öldum nefndi almennu köllunina til heilagleika er hér sett fram með skýrum og hagnýtum hætti. Frans talar ekki um heilagleika sem sérhæft lífsform heldur sem líf í kærleika, innan þeirra aðstæðna sem Guð hefur lagt í hendur mannsins.
Þessi sýn skýrir einnig mildina sem einkenndi Frans í trúardeilum. Hann reyndi að skilja andstæðinginn, læra kenninguna, greina mismuninn og útskýra hann skýrt — en án fyrirlitningar. Þess vegna varð hann áhrifamikill leiðbeinandi og kennari. Kærleikur hans var ekki tilfinning heldur aðferð: að sannleikurinn skuli boðaður með virðingu og þolinmæði.
Salesíanar
Andleg arfleifð Frans frá Sales hefur haft áhrif á margar hreyfingar og reglur. Meðal þeirra sem bera „Salesíska“ arfleifð í nafni og verki eru Salesíanar heilags Jóhannesar Bosco, alþjóðleg kennsluregla sem starfar víða um heim, einkum í uppeldi og fræðslu barna og ungmenna. Þeir byggja uppeldisstarf sitt á manngildi, hlýju, gleði og trausti — og í því má greina sama tón og hjá Frans: að vinna með hjarta mannsins, ekki gegn því.
Bæn
Heilagi Frans frá Sales,
mildi hirðir og kennari hjartans,
kenndu oss að finna Guð í köllun okkar
og láta trúna fegra skyldur okkar.
Hjálpaðu oss að vera þolinmóð og hjartahlý,
að gera hið daglega að vettvangi kærleikans,
og bera ávöxt guðrækninnar
hver eftir sinni tegund, stöðu og köllun.
Amen.
--
Endurbirt og útvíkkuð útgáfa af pistli sem fyrst birtist á Kirkjunetinu 24. janúar 2025.