 |
| Heilagur Jóhannes Bosco með skjólstæðingum sínum |
Í lífi sumra dýrlinga má benda á augnablik sem lýsir allri köllun þeirra. Hjá Jóhannesi Bosco er það draumurinn sem hann dreymdi þegar hann var níu ára gamall. Í draumnum sá hann hóp drengja sem hegðuðu sér eins og villidýr — þeir voru að berjast, blóta og valda usla. Hann reyndi að stilla til friðar með hörku, eins og barn sem sér ranglæti. Þá birtist kona og bendir honum aðra leið: ekki leið valdbeitingar heldur mildi, ekki leið ótta heldur tengsla. Þegar hann fylgir því breytast villidýrin í lömb. Þessi draumur er því ekki aðeins minning barns. Hann er frumopinberun á þeirri sýn á manninn sem mótaði allt líf hans: að hjarta mannsins vinnst ekki með valdi heldur með náð sem starfar í trausti og nærveru.
Æviágrip – bernska í fátækt sem mótaði föðurhlutverkið
Jóhannes Melchior Bosco fæddist árið 1815 í sveit í Piemonte sem er hérað í norðvesturhluta Ítalíu við rætur Alpafjalla ekki langt frá landamærum Frakklands og Sviss, þar sem sveitabæir, dali og fjöll mótuðu líf fólks. Hann ólst upp í þessari jarðbundnu sveitamenningu þar sem trú, fjölskylda og daglegt líf voru samofin — bakgrunnur sem skýrir hvers vegna hann skildi svo vel rótleysi þeirra ungmenna sem síðar streymdu til iðnvæddu borgarinnar Tórínó. Faðir hans lést þegar hann var aðeins tveggja ára. Móðir hans, Margherita, hélt heimilinu saman með þrotlausri vinnu, trú og óbilandi trausti á forsjón Guðs. Hún kenndi honum að bænin og vinnan væru samofin, að Guð væri ekki fjarlægur heldur nærverandi í daglegu lífi. Þessi reynsla mótaði hann djúpt. Þegar hann síðar safnaði munaðarlausum og yfirgefnum drengjum í kringum sig var það ekki sem félagsráðgjafi úr fjarlægð, heldur sem maður sem hafði sjálfur lifað sársauka föðurleysis.
Hann var vígður prestur árið 1841 og settist að í Tórínó höfuðborg Piemonte við ána Po. Um miðja 19. öld var borgin ekki aðeins stjórnsýslumiðstöð Piemonte, heldur ein helsta iðnaðarborg Norður-Ítalíu á uppleið. Gömlu hallirnar og kirkjurnar stóðu enn, en í kringum þær risu verksmiðjur, verkamannahverfi og fólk streymdi þangað. Sveitadrengir komu í leit að vinnu, slitnuðu frá fjölskyldum sínum og lentu í harðri borgarveröld þar sem enginn þekkti þá og enginn bar ábyrgð á þeim.
Tórínó var þannig borg andstæðnanna: glæsileg söguleg borg en um leið nýtt iðnaðarlandslag þar sem fátækt, yfirgefin ungmenni og félagslegt rótleysi urðu sýnileg. Ungir drengir streymdu frá sveitunum í leit að vinnu, án fjölskyldu, án menntunar og oft á barmi glæpa. Fangelsisheimsókn með Jósef Cafasso varð vendipunktur. Þar sá hann ekki aðeins einstaklinga sem höfðu brotið af sér, heldur unga menn sem höfðu aldrei haft neinn sem stóð með þeim. Hann sá að samfélagið var að glata heilli kynslóð. Jósef Cafasso (1811–1860) var ítalskur prestur í Tórínó og einn áhrifamesti andlegi leiðbeinandi ungra presta á 19. öld. Hann er oft kallaður „prestur hinna dæmdu“ vegna þjónustu sinnar við fanga og dauðadæmda menn.
Valdocco – kirkjan sem lifandi samfélag
Í Valdocco-hverfinu í Tórínó hófst starf Jóhannesar meðal drengjanna fyrst sem sunnudagssamvera, en þróaðist fljótt í heila samfélagsgerð. Hann safnaði þeim saman til leiks, bænar og trúfræðslu, en sá brátt að það nægði ekki að kenna þeim eina klukkustund á viku. Þeir þurftu heimili, menntun og framtíð. Drengirnir kölluðu hann fljótt einfaldlega „Don Bosco“ — „Don“ var virðingarheiti fyrir prest, en nafnið varð fljótlega meira en titill: það varð tákn föðurlegrar nærveru sem hann var þeim.
Valdocco var ekki glæsileg kirkjubygging heldur fátækleg samsetning húsa á jaðri Tórínó. Fyrstu árin þurfti Don Bosco að leigja eða fá að láni skemmur, bakgarða og hrörleg hús. Þar voru litlar vistarverur, þröng svefnrými og einfaldir matsalir. Veggirnir voru hráir, húsgögn fá, og oft var kalt á vetrum. Samt var þetta skjól fyrir drengi sem annars hefðu sofið undir berum himni eða í yfirfullum skýlum.
Smám saman tókst honum að festa kaup á landi í Valdocco og reisa stærri byggingar. Þar reis heimavist fyrir drengina, kennslustofur og verkstæði. Í garðinum var opið svæði þar sem þeir gátu leikið sér og verið saman. Don Bosco vissi að leikur var ekki tímasóun heldur hluti uppeldisins; þar lærðu þeir vináttu, sjálfsstjórn og gleði. Í miðju þessa einfalda umhverfis var kapella. Þar safnaðist hópurinn til bænar og messu. Hún var ekki aðeins trúarlegt rými heldur hjarta samfélagsins. Lífið í Valdocco var þannig samofið: vinna, nám, leikur og bæn í sama daglega flæði.
Í Valdocco fengu drengirnir mat, svefnstað og öryggi. Samhliða því opnaði hann skóla, þar sem þeir lærðu lestur, skrift og kristna fræðslu. En Don Bosco sá að bóklegt nám eitt myndi ekki bjarga þeim í iðnaðarsamfélaginu sem var að myndast. Því kom hann á fót verknámi, meðal annars fyrir skósmiði, klæðskera og síðar prentara. Þetta var ekki til að aðlaga drengina að hinni nýju verksmiðjuveröld, heldur til að gefa þeim aðra leið. Verksmiðjurnar kröfðust langra vinnudaga, einhæfrar vinnu og lítils persónulegs svigrúms. Ungir drengir urðu þar auðveldlega ódýrt og útskiptanlegt vinnuafl.
Iðnnámið hjá Don Bosco hafði aðra sýn. Þar var kennt handverk sem gaf sjálfstæði, faglega reisn og möguleika á að verða sjálfir meistarar eða sjálfstæðir iðnaðarmenn. Hann vildi ekki móta þá sem tannhjól í ópersónulegu kerfi, heldur sem menn sem hefðu hæfni, sjálfsvirðingu og siðferðilega undirstöðu til að standa á eigin fótum. Þannig var verknámið hluti af uppeldi heillar manneskju, ekki aðeins efnahagsleg aðlögun.
Þessi sýn tengdist djúpum rótum kaþólskrar menningar. Í gegnum aldirnar hefur kirkjan sótt efnivið sinn til þeirra sem starfa sjálfstætt, bænda, handverksmanna og iðnaðarmanna — fólks sem vann með eigin höndum, bar ábyrgð á sínu starfi og lifði trú sína innan fjölskyldu og staðbundins samfélags. Besta dæmið um slíkt er auðvitað Jesús Kristur sjálfur, sonur smiðsins. Slíkt líf gaf rými fyrir trú, hefðir og siðferðilega sjálfsmynd. Iðnaðar- og vélvæðingin var að slíta þessa heild í sundur. Með verkstæðunum í Valdocco reyndi Don Bosco, ekki með kenningum heldur í verki, að varðveita þessa mannlegu og trúarlegu vídd vinnunnar.
Þannig var verkstæðastarfið hluti af uppeldi heillar manneskju. Það var leið til að byggja menn sem gætu lifað af vinnu sinni án þess að glata sjálfum sér — menn sem gætu verið feður, borgarar og trúaðir menn í samfélagi sem annars ógnaði að afmá slíka heild.
Uppeldisfræðileg nýjung – frá aga til nærveru
Á 19. öld var uppeldi í Evrópu að stórum hluta byggt á aga, reglum og refsingu. Skólar, herinn, verksmiðjur og jafnvel heimili endurspegluðu sama hugsunarhátt: aga varð að halda uppi með valdi, ótta og skýrum refsingum. Barnið var talið vera hrátt efni sem þyrfti að móta með hörku. Hlýðni var talin mikilvægari en skilningur, og ytri hegðun skipti meira máli en innra ástand hjartans.
Don Bosco gekk inn í þennan heim með allt aðra sýn. Hann kallaði aðferð sína „forvarnarkerfið“ (sistema preventivo) til aðgreiningar frá því sem mætti kalla „refsingarkerfi“. Í stað þess að bíða eftir mistökum og refsa fyrir þau, lagði hann áherslu á að fyrirbyggja þau með nánu sambandi, trausti og stöðugri nærveru uppalandans. Uppeldið átti ekki að byggjast á fjarlægri stjórn heldur á vináttu.
Hann vildi að drengirnir upplifðu að þeir væru elskaðir. Ekki aðeins í orði, heldur í daglegu lífi: að uppalandinn væri með þeim á leikvellinum, í vinnunni og í bænahúsinu. Þegar barnið upplifir sig elskað, sagði hann, vill það ekki svíkja traustið. Mildi var því ekki veikleiki heldur dýpri leið til að ná hjartanu.
Þessi sýn var róttæk í samhengi síns tíma. Hún færði uppeldið frá ytri stjórn til innri umbreytingar. Hún leit á barnið ekki fyrst og fremst sem vandamál sem þyrfti að bæla, heldur sem manneskju sem bæri í sér góðan kjarna sem þyrfti að vakna. Þess vegna var gleði, leikur og traust ekki aukaatriði í starfi Don Bosco — þau voru sjálfur grundvöllur uppeldisins.
Í þessu má sjá djúpa guðfræðilega rót. Guð sjálfur leiðir manninn ekki fyrst með ótta heldur með náð, þolinmæði og nærveru. Forvarnarkerfi Don Bosco er þannig ekki aðeins sálfræðileg aðferð heldur mynd af því hvernig Guð kemur fram við manninn.
Stúlkurnar – víkkun köllunarinnar
Starf Don Bosco beindist fyrst og fremst að drengjum, einfaldlega vegna þess að það var sá hópur sem var sýnilegastur í neyð í hinni iðnvæddu Tórínó. Drengirnir voru á götum borgarinnar, í verksmiðjum og fangelsum, án verndar. En samfélagsbreytingin sem iðnbyltingin hafði í för með sér snerti einnig stúlkur, þó á annan hátt. Margar þeirra unnu sem þjónustustúlkur, í verksmiðjum eða við heimilisstörf við erfiðar aðstæður, oft fjarri fjölskyldu og án trúarlegrar eða félagslegrar umgjörðar.
Don Bosco skildi að köllun hans náði lengra en til drengjanna. Með samstarfskonu hans, Maríu Mazzarello, varð til ný leið til að miðla sama anda til stúlkna. Úr þessu samstarfi spratt reglan Dætur Maríu, Hjálpar kristnum, stofnuð árið 1872. Hún tók upp sama uppeldisanda og í Valdocco: trú, skynsemi og kærleika, en beitti honum í starfi meðal stúlkna og ungra kvenna.
Líf og starf systranna byggðist á sömu heildarsýn: heimili, skóli, trúarlegt líf og menntun í verknámi. Þær störfuðu ekki aðeins að trúfræðslu heldur að því að gefa stúlkum menntun, sjálfsvirðingu og möguleika til að lifa heiðarlegu og sjálfstæðu lífi. Þannig varð víddin sem hófst í Valdocco ekki aðeins svar við vanda drengjanna heldur við vanda æskunnar í heild. María Mazzarello var tekin í tölu heilagra árið 1951 af Piusi XII. Kirkjan viðurkenndi þannig að líf hennar var ekki aðeins mikilvægt fyrir uppeldisstarf stúlkna heldur fyrirmynd kristins lífs.
„Mamma Margherita“
Hann lét sér ekki nægja að koma á fót stofnunum; hann var sjálfur meðal drengjanna. Hann var á leikvellinum, í vinnustofunum og í kapellunni. Hann talaði við þá, hló með þeim og leiðrétti þá. Uppeldið fór fram í daglegu lífi, í sambandi sem byggðist á trausti. Móðir hans, Margherita, bjó með hópnum og varð „Mamma Margherita“. Hún sá um daglegt líf drengjanna, kenndi þeim heimilislega umhyggju og varð lifandi tákn móðurlegrar nærveru kirkjunnar. Þar sem margir höfðu misst fjölskyldu sína fengu þeir í Valdocco að upplifa fjölskyldu að nýju.
Þannig varð Valdocco að stað þar sem kirkjan var ekki fyrst og fremst stofnun heldur heimili. Þar var trú, menntun, vinna og leikur samofið í eina heild. Don Bosco svaraði ekki aðeins andlegri þörf drengjanna, heldur byggði upp lífsumhverfi sem gat borið þá áfram í heimi sem annars hefði gleymt þeim. Forvarnarkerfi Don Bosco er því ekki aðeins uppeldisaðferð heldur guðfræðileg yfirlýsing um manninn. Hann trúði að Guð starfaði innan frá, ekki með þvingun utan frá. Uppalandi er föðurleg og móðurleg nærvera sem fyrirbyggir mistök með nánu sambandi. Ótti getur bælt hegðun en umbreytir ekki hjartanu. Umbreytingin kemur þegar barnið upplifir sig elskað. Þetta er guðfræði holdtekjunnar í verki. Guð frelsar manninn ekki úr fjarlægð heldur með nærveru sinni.
Dóminíkus Savio – frumávöxtur náðarinnar
Dóminíkus Savio kom ungur til Valdocco og heillaðist af hugsjón Don Bosco um heilagleika í gleði og daglegu lífi. Hann var ekki einstakur vegna stórra verka heldur vegna trúmennsku í hinu smáa: einlæg bænrækni, umhyggja fyrir öðrum drengjum og stöðug löngun til að gera vilja Guðs í hversdagslegu lífi. Hann lést aðeins fimmtán ára gamall, en líf hans varð lifandi vitnisburður um að uppeldissýn Don Bosco var ekki aðeins félagsleg björgun heldur leið til heilagleika. Kirkjan viðurkenndi þetta þegar hann var tekinn í tölu heilagra árið 1954, og varð þar með einn yngsti dýrlingur sem ekki var píslarvottur.
Lífslok og vegur til heilagleika
Síðustu árin var Don Bosco undir sívaxandi álagi. Starfið hafði þanist út langt út fyrir það sem einn maður gat borið: heimilið, skólinn, verkstæðin, nýjar stofnanir og sífelld barátta fyrir fjármagni og húsnæði. Hann varð smám saman örmagna, og lést í Tórínó 31. janúar 1888. Útför hans varð fjöldaviðburður; þúsundir fylgdu honum til grafar, ekki aðeins vegna þess að hann var þekktur prestur, heldur vegna þess að heill samfélagshópur upplifði hann sem föður.
Eftir dauða hans hófst formlegt ferli kirkjunnar þar sem vitni voru kölluð fram og líf hans, dyggðir og áhrif rannsökuð. Sú rannsókn var í raun framhald af því sem fólk hafði þegar upplifað: að þetta hefði ekki aðeins verið ötult mannúðarstarf, heldur köllun sem bar merki heilagleika. Hann var tekinn í tölu sælla árið 1929 og tekinn í tölu heilagra 1. apríl 1934 af Píusi XI páfa, sem gaf honum jafnframt heitið „faðir og kennari æskunnar“. Nálægð Don Bosco við drengina var föðurleg og uppeldisfræðileg, byggð á trausti, nærveru og persónulegu sambandi; þótt slík nálægð kalli í dag á mun skýrari mörk en hún gerði á 19. öld, vönduð vinnubrögð og ábyrga túlkun í ljósi barnaverndar, eru engar trúverðugar sögulegar heimildir sem benda til misnotkunar í starfi hans, og grundvallarsýnin um virðingu fyrir barninu lifir áfram.
Kirkjan andspænis iðnbyltingunni – ólík svör
Á 19. öld stóð kirkjan frammi fyrir samfélagsbreytingu sem átti sér fá fordæmi. Iðnbyltingin var ekki aðeins tæknibreyting heldur umbreyting á mannlegu lífi. Fólk var rifið upp með rótum, fjölskyldur sundruðust, vinnan varð ópersónuleg og borgir fylltust af fólki sem hafði enga félagslega vernd.
Sumir lögðu áherslu á að verja hefðina og halda fast í það samfélagsform sem var að líða undir lok. Klaustur, sóknir og trúarleg félög urðu griðastaðir þar sem reynt var að varðveita trúarlíf og siði í heimi sem virtist fjarlægjast Guð. Þetta var mikilvægt, en oft snéri það fremur að því að vernda það sem var en að takast beint á við nýja félagslega veruleikann.
Aðrir brugðust við með aukinni áherslu á líf í sakramentunum og prédikunum um persónulega iðrun. Þeir sáu vandann fyrst og fremst sem andlegt hnignunarástand og svöruðu því með köllun til trúarlegrar endurnýjunar. Sú vídd var ómissandi, en hún náði ekki alltaf að takast á við félagslegu aðstæðurnar sem mótuðu líf fólks. Sumir prestar og biskupar tóku þátt í pólitískri baráttu til að verja rétt kirkjunnar gagnvart ríkisvaldinu, sem á þessum tíma var víða að veikja áhrif hennar. Þetta var mikilvægt á sínu sviði, en snerti ekki beint líf þeirra fátæku ungmenna sem voru að alast upp á götum borganna.
Í þessu samhengi er svar Don Bosco sérstakt. Hann fór ekki fyrst inn á svið hugmyndafræðilegrar baráttu, né reyndi hann að endurreisa liðna samfélagsgerð með lögum eða kerfum. Hann gekk einfaldlega inn í líf drengjanna eins og það var. Hann tók við raunveruleika iðnaðarsamfélagsins en lét hann ekki skilgreina manninn. Þar sem samfélagið var orðið rótlaust, skapaði hann samfélag. Þar sem vinnan var orðin afmannleg, kenndi hann iðn sem bar reisn. Þar sem unga fólkið var orðið nafnlaust, kallaði hann þá með nafni.
Þannig var starf hans ekki andstæða annarra viðbragða kirkjunnar, heldur viðbót sem sýndi að náðin vinnur ekki aðeins í sakramentum og prédikun, heldur líka í húsum, verkstæðum og leikvöllum. Don Bosco varð þannig fyrirboði þeirrar félagskenningar kirkjunnar sem síðar átti eftir að mótast skýrar: að trúin snerti ekki aðeins sálina heldur allt líf mannsins.
Frá Brescia til Tórínó – samfélagið breytist og vandamál samtímans skipta um kyn
Starf Don Bosco verður samt ekki skilið til fulls án þess að setja það í sögulegt samhengi. Þegar við berum hann saman við Angelu Merici sjáum við hvernig samfélagsgerð Evrópu hefur umbreyst.
Á tímum Angelu er Evrópa 16. aldar enn landbúnaðarsamfélag. Fólk varði ævinni í þorpum þar sem ættartengsl og hefðir héldu samfélaginu saman. Drengir gátu orðið prestar, lærlingar eða vinnumenn og fengu þar með hlutverk. Stúlkur voru berskjaldaðri gagnvart félagslegri útilokun þegar fjölskylduverndin brást. Vandinn sem Angela mætti var siðferðileg og félagsleg vernd stúlkunnar innan samfélags sem þó var til staðar. Í Tórínó á öndverðri 19. öld var samfélagsgerðin sjálf að rofna. Iðnbyltingin sleit fjölskyldur í sundur. Drengirnir fóru einir til borgar, unnu í verksmiðjum, sváfu á götum og voru utan samfélags. Þar var vandinn ekki aðeins siðferðilegur heldur kerfislæg félagsleg sundrun. Angela varði einstaklinginn innan samfélagsins. Don Bosco bjó til samfélag þar sem samfélagið sjálft var sundrað.
Lærdómur
Líf Jóhannesar Bosco sýnir að kristið uppeldi byrjar ekki á reglunum heldur í elskulegu sambandi barnsins við foreldra og uppalendur. Mildi er ekki veikleiki heldur andlegt afl sem ávinnur hjörtu. Kirkjan verður trúverðug þegar hún líkist heimili þar sem leiðrétting sprettur af kærleika. Þar sem samfélagið sundrast er köllun kirkjunnar að skapa samfélag.
Bæn
Heilagi Jóhannes Bosco,
þú sem lærðir að leiða með mildi fremur en valdi,
kenndu okkur að sjá Krist í hverju barni og hverju ungmenni.
Gefðu okkur þolinmæði þegar við viljum flýta okkur,
mildi þegar við viljum herða,
og trú þegar við sjáum aðeins brostnar aðstæður.
Gerðu kirkju okkar að heimili þar sem enginn er ókunnugur,
þar sem hjörtu finna skjól
og þar sem náð Guðs fær að vinna í kyrrð daglegs lífs.
Amen.