 |
| Heilög Agata frammi fyrir dómaranum. Eftirmynd glerlistaverks frá 16. öld úr Notre Dame kirkjunni í París |
Heilög Agata var uppi á þriðju öld og tengist borginni Cataníu á Sikiley, þar sem dýrkun hennar er meðal hinna elstu í kristninni. Í ofsóknum keisarans Deciusar var hún handtekin af landstjóranum Quintianusi, sem bæði ofsótti kristna menn og girntist hana sjálfur. Hún hafnaði honum og hafnaði því að afneita Kristi. Fyrir dómi lét hún falla orð sem hafa lifað í kirkjunni síðan: „Mesti göfugleiki og frelsi er að vera þjónn Krists.“ Hún var pyntuð, limlest og svipt öllu sem heimurinn taldi vera styrk, en í fangelsinu birtist henni Pétur postuli og læknaði sár hennar. Að lokum var hún lögð á glóðir og lést 5. febrúar árið 251 með bæn á vörum. Ári síðar stöðvaðist hraun úr eldfjallinu Etnu þegar slæða hennar var borin fram gegn hrauninu — og sagan um hana varð samofin lífi borgarinnar.
Þótt sagnfræðingar telji að smáatriði píslarvættissögunnar hafi mótast í trúarlegri frásagnarhefð, er kjarninn ljós og óumdeildur: ung kristin kona í Cataníu kaus Krist fram yfir líf sitt, og kirkjan hefur varðveitt minningu hennar í nær tvö árþúsund. Það eitt segir meira en allar goðsagnir.
Táknmál hennar í list og siðum hefur mótast af þessari sögu. Rauða slæðan sem hún bar er bæði vígsluslæðan og píslarvættisskikkjan; hún er brúðarskikkja hennar við Krist og um leið tákn blóðsins sem hún úthellti. Í list birtist hún stundum með brjóst sín á diski — ekki sem hryllingsmynd heldur sem sigurtákn. Líkaminn var limlestur, en reisn hennar var ósnertanleg, og þannig varð hún verndari þeirra sem þjást líkamlega. Þjáningin breytist í tákn lækningar. Lögun þessa tákns tengdist einnig bjöllum, og því varð hún verndardýrlingur klukkusmiða; bjallan sem kallar fólk til bænar varð mynd af lífi hennar sem kallar kirkjuna til trúfesti. Á degi hennar eru jafnvel bökuð kringlótt brauð og kökur, þar sem sársauki fortíðarinnar umbreytist í hátíð, og minningin verður nærandi fyrir samfélagið.
Í Cataníu lifir þessi minning enn af fullum krafti. Árlega fyllast götur borgarinnar af fólki sem fylgir heldidómum hennar í göngu, og nafn hennar er enn nefnt í hinni fornu hátíðarmessubæn kirkjunnar. Hún er ákölluð sem verndari gegn eldi, jarðskjálftum og hamförum, en einnig gegn ofbeldi og líkamlegum kvillum. Sagan um slæðuna sem stöðvaði hraunið er mynd af því hvernig bænir heilagra standa eins og varnargarður fyrir samfélög.
Hraunið stöðvast – frá Sikiley til Íslands
Frásögnin um slæðu heilagrar Heilagrar Agötu sem lögð var gegn hraunstraumi frá Etnu og stöðvaði eyðilegginguna hljómar ekki svo framandi í öllum íslenskum eyrum. Þjóðarsaga okkar geymir sambærilega minningu, þegar jarðeldar mættu bæn og trú.
Árið 1783, þegar Skaftáreldar geysuðu og hraunflóð ógnuðu byggðum, steig presturinn Jón Steingrímsson fram í kirkjunni í Kirkjubæjarklaustri og flutti hina svokölluðu eldmessu. Það gerðist 20. júlí, sem er jafnframt minningardagur Þorláks helga, verndardýrlings Íslands, sem lést 590 árum fyrr, árið 1193. Þessi dagsetning gefur atburðinum djúpa trúarlega vídd: á degi þess biskups sem í aldaraðir var talinn standa vörð um kirkju og land, biður annar þjónn kirkjunnar fyrir vernd gegn eldi jarðar. Meðan hraunið nálgaðist byggðina bað hann fyrir fólkinu og fól landið í hendur Guðs. Samkvæmt hefðinni nam hraunstraumurinn staðar skammt frá bænum. Atburðurinn lifir í þjóðarminni sem vitnisburður um kraft bænarinnar þegar náttúruöflin virðast ósigrandi.
Hvort sem um er að ræða slæðu meyjar í Cataníu á 3. öld eða messu prests í Skaftártungu á 18. öld, er merkingin hin sama: þegar mannlegt máttleysi stendur frammi fyrir frumöflum jarðar leitar hjartað til Guðs. Slíkir atburðir verða ekki aðeins sögur um kraftaverk heldur hluti af sjálfsmynd samfélagsins. Þeir segja að mannlegt samfélag standi ekki eitt gagnvart eyðingaröflunum, heldur megi finna vernd, von og samstöðu í bæninni.
Þannig talar saga Agötu ekki aðeins til fólks á Sikiley heldur einnig til íslenskrar þjóðar, sem sjálf þekkir til þess að jarðeldar verða þátttakendur í trúarsögunni.
Tilvitnun
Hómilía Meþódíusar frá Sikiley kallar hana „Gjöf Guðs, uppsprettu allrar gæsku“. Í henni sjáum við að hreinleiki er kraftur, að frelsi felst í að tilheyra Kristi og að enginn eldur heimsins getur sigrað hjarta sem brennur af kærleika til Guðs:
„Agata, sem er nafn dýrlings vors, merkir „það góða“. Hún var sannarlega góð því hún lifði sem Guðs barn. Hún var einnig gefin sem gjöf Guðs, uppspretta allrar gæsku, brúðguma sínum, Kristi, sem og oss. Því að hún veitir oss hlut í gæsku sinni. Hver getur gefið meiri gæsku en Alvaldur Guð? Er hægt að finna nokkurn sem er verðugri en Agata að lofgjörðarsálmar séu henni sungnir? Agata – gæska hennar fellur saman við nafn hennar og líferni. Hún öðlaðist gott mannorð með sínum göfugu gjörðum og með nafni sínu bendir hún á göfugleika þessara gjörða. Agata, með einberu nafni sínu fær hún alla menn á sitt band. Hún kennir þeim með fordæmi sínu að skunda hratt með sér til hins sanna Guðs, til hins eina Guðs.“ (Þýðing tíðabænabókarinnar).
Bæn
Heilaga Agata, mey Krists og óbugandi vitni hans, kenndu oss að meta hreina samvisku meir en allt jarðneskt öryggi. Verndaðu heimili vor gegn hættum, eins og slæða þín stöðvaði hraunið, og leið oss til hins eina Guðs, uppsprettu allrar gæsku.
Amen.