 |
| Heilagur Jóhannes af Krossinum |
Í lestrarröð Karmelreglunnar fyrir árið 2026 er athygli okkar beint að sköpuninni í ljósi rita heilags Jóhannesar af Krossinum. Í öðrum textanum, Sköpunin sem íkon, stígum við inn í djúpa og ljóðræna guðfræði þar sem náttúran er ekki aðeins verk Guðs heldur spor hans — og jafnvel innsigli.
Í Andlegu söngljóðunum talar Jóhannes af Krossinum um hvernig Guð hafi „gengið skjótt hjá“ sköpuninni og skilið eftir sig „þúsund náðargjafir“. Skepnurnar eru eins og fótspor: í þeim má rekja ummerki máttar hans, visku og fegurðar. Þær eru ekki Guð sjálfur, en bera vitni um hann.
Þessi sýn er í samhljómi við hina svokölluðu fimmtu leið heilags Tómasar frá Akvínó. Þar bendir hann á að allt í heiminum stefnir að ákveðnu markmiði og fullkomnun. Þessi markvissa stefna getur ekki verið tilviljun; hún bendir til leiðandi visku. Hjá Jóhannesi verður þetta ekki rökræn sönnun heldur ljóðræn upplifun: heimurinn er ekki aðeins skipulagður — hann er snortinn.
En Jóhannes bætir við mikilvægu atriði: sköpunin er mikil, en hún er „minni“ í samanburði við holdtekjuna. Guð gengur ekki aðeins hjá heiminum — hann gengur inn í hann. Hann íklæðist holdi. Þetta er fyrir marga óhugsandi og jafnvel óþægilegt, eins og Jóhannes Páll II bendir á í Yfir þröskuld vonarinnar: Guð verður óþægilega nálægur. Hann kemur ekki fjarlægur og ósnertanlegur, heldur inn í efnið, inn í líkama, inn í söguna.
Jóhannes notar mynd innsiglisins. Innsigli er stimplað í heitt lakk og skilur eftir sig merki. Þannig er holdtekjan: ímynd Sonarins er grafin í veruleikann. Guð hefur sett sitt merki í náttúruna — og í okkur. Það er eitthvað guðdómlegt í sköpuninni og í manninum, ekki af því að við séum Guð, heldur af því að við berum svip hans.
Í þessu samhengi verður sköpunin íkon. Í austrænni hefð er íkon ekki bara mynd; það er gluggi til himna. Það gerir hið ósýnilega sýnilegt. Fegurð þess er ekki sjálfstæð heldur gagnsæ. Þannig er heimurinn: hann er gluggi, ekki veggur.
Í íkonmálaralistinni er byrjað á dökkum litum. Síðan eru ljósari lög máluð yfir, og að lokum eru hvítar línur lagðar til að sýna ljósið sem kemur innan frá. Þetta er mynd af andlegu lífi. Guð skapar heiminn — og hann skapar okkur — í hverju augnabliki. Hann leiðir okkur innan frá. Hann tekur hold í andlegu lífi okkar. Við gefum honum hendur og huga.
Allt sem gert er má skipta í tvennt: signum og profanum. Annað vísar handan sjálfs sín, hitt lokast í sjálfu sér. Sköpunin getur orðið hvort tveggja. Hún getur orðið aðeins hlutur — eða tákn. Þegar við snertum aðra manneskju snertum við ekki aðeins efni heldur veru sem ber innsigli Guðs. Þegar við vinnum, þegar við elskum, þegar við þjónum — þá getur allt orðið tákn.
Efraím Sýrlendingur orti: „Erfiði okkar er dans frammi fyrir þér.“
Þetta fangar vel karmelísku sýnina. Lífið sjálft er tilbeiðsla þegar því er varið í návist Guðs.
Blessaður Lárentíus af Upprisunni lifði þessu í einfaldleika. Hann vann í eldhúsi klaustursins og sagði: „Ég sný mér til Guðs og lofa hann.“ Fólk sótti til hans ráð, ekki vegna fræðilegrar dýptar heldur vegna þess að hann lifði stöðugt frammi fyrir Guði. Við erum í þessum skilningi öll íkonamálarar. Við leyfum Guði að mála ljósið í okkur. Hann er alltaf með okkur. Guð er kærleikurinn sjálfur. Og sá kærleikur er ekki aðeins yfir okkur — hann er grafinn í veruleikann.
Sköpunin er því ekki aðeins umhverfi. Hún er fótspor. Hún er innsigli. Hún er gluggi. Og við erum kölluð til að sjá.