 |
| Heilagur Jóhannes af Krossinum, prestur, Karmelíti og kirkjufræðari |
Heilagur Jóhannes af Krossinum er einn þeirra dýrlinga sem standa eins og fjall í sögu kirkjunnar: maður sem þekkti bæði dýpstu lægðir og hæstu andlegu hæðir, skáld sem orti meistaraverk í myrkri fangelsis, og kennari sem teiknaði upp þá andlegu vegferð sem leiðir manninn til sameiningar við Guð. Hann er helsti fræðimaður og mystíker Karmelreglunnar ásamt heilagri Teresu af Avíla, og nánasti samstarfsmaður hennar og samstofnandi hinnar „berfættu“ greinar reglunnar á Spáni. Síðustu orð hans við andlátið voru: „Í dag ætla ég að syngja tíðarnar á himnum.“
Æviágrip
Jóhannes fæddist árið 1542 í Fontiveros í Ávila og hlaut nafnið Juan de Yepes Álvarez. Foreldrar hans voru Gonzalo og Catalina, og fjölskyldan bjó við mikla fátækt. Gonzalo hafði verið afneitað af auðugum ættingjum sínum fyrir að ganga að eiga Catalinu konu af lægri stétt, og eftir að hann lést varð ástandið enn erfiðara. Catalina hélt milli borga í leit að stuðningi, en án árangurs. Að lokum settist fjölskyldan að í Medina del Campo, þar sem hinn ungi Juan fór í skóla, starfaði við umönnun sjúklinga á spítala og stundaði síðan nám hjá Jesúítum á árunum 1559–1563.
Köllun til Karmelreglunnar
Árið 1563 gekk hann í Karmelregluna í klaustrinu Santa Ana og gaf fyrstu heitin árið eftir. Hann hóf nám í heimspeki og guðfræði við háskólann í Salamanca, þar sem hann dýpkaði heimspekilegan grunn sinn og undirbjó sig undir prestþjónustuna. Hann var vígður til prests árið 1567.
Á sama ári hitti hann konuna sem átti eftir að marka líf hans djúpt: heilaga Teresu af Jesú. Hún var þá í miðju umbótaverki sínu innan reglunnar og sá strax í Jóhannesi hið andlega hjarta sem hún leitaði að. Hann hafði hug á að ganga í Kartúsíaregluna, en Teresa fékk hann í staðinn til að ganga til liðs við umbótahreyfingu hennar innan Karmelreglunnar.
Duruelo – upphaf endurnýjaðs lífernis
Árið 1568 fór hann til Duruelo, þar sem litlu og hrörlegu húsi var breytt í klaustur fyrir hina nýju „berfættu“ Karmelbræður. Þar tók hann sér nafnið Jóhannes af Krossinum, táknrænt nafn sem hann bar alla ævi upp frá því. Lífið í Duruelo var strangt og fátæklegt, en markaðist af gleði, einlægni og djúpri bæn. Jóhannes varð fljótlega leiðbeinandi nýliða og leiðtogi umbótarinnar.
Árið í Ávíla og fangelsun í Toledo
Árið 1572 kallaði Teresa hann til Ávíla, þar sem hann varð skriftafaðir og andlegur leiðbeinandi systra í La Encarnación, en það er karmelnunnuklaustur, nefnt eftir Holdtekju Krists. Það er eitt sögufrægasta klaustur reglunnar og gegndi lykilhlutverki í endurnýjun Karmels á 16. öld. Þar starfaði hann í fimm ár og naut mikils trausts innan klaustursins. Á þessum stað náði samstarf hans og Teresu hápunkti, og margt af því sem síðar varð að þungamiðju kenningar hans átti rætur í þessari þjónustu. Klaustrið er enn starfandi í dag og varðveitir margar minjar tengdar Jóhannesi af Krossinum og umbótaverki Karmelreglunnar. Hann hlaut orðspor sem boðberi friðar, læknir sálarinnar og maður sem hafði sérstaka náð til að leiða fólk inn í innri bæn.
Umbótaverkið vakti þó óvild þeirra sem vildu halda fast í eldri og mildari regluvenjur. Í desember 1577 var Jóhannesi rænt og hann fluttur í fangelsi í Toledo, þar sem hann dvaldi við slæmar aðstæður í níu mánuði: læstur inni í myrkum klefa og vannærður. En einmitt þar urðu til hin fegrustu trúarljóð hans, m.a. „Hin myrka nótt“, ort á pappírsbúta sem bræðurnir smokruðu inn til hans. Í ágúst 1578 tókst honum að sleppa á ævintýralegan hátt.
Andalúsía, Granada og síðustu árin
Eftir fangelsisvistina starfaði hann í suðurhéruðum Spánar við að stofna ný klaustur, m.a. í Baeza, þar sem hann varð rektor klausturskólans. Árið 1582 flutti hann til Granada, þar sem hann var prior þrisvar sinnum. Hann tók þátt í stofnun sjálfstæðrar reglueiningar hinna berfættu karmelsystkina árið 1581 og var frá 1588 með annað æðsta embætti reglunnar. Síðustu árin urðu átök innan reglunnar um stjórn og skipan mála, og Jóhannes varð fyrir mótlæti og ofsóknum frá mönnum sem skildu hvorki anda hans né stefnu. Hann lét það ekki hafa áhrif á sig og hélt áfram að kenna, skrifa og leiða fólk í bæn og íhugun.
Árið 1591 veikist hann alvarlega í La Peñuela og var fluttur til Úbeda, þar sem hann andaðist aðfaranótt 14. desember, meðan bræður sungu morguntíðirnar. Þá varð honum að orði: „Í dag ætla ég að syngja tíðarnar á himnum.“ Lík hans var flutt til Segovia árið 1593.
Hann var lýstur sæll árið 1675 og helgur 1726. Hann var svo lýstur kirkjufræði (Doctor of the Church) árið 1926 af Píusi XI páfa vegna áhrifamikilla skrifa um guðfræði sálarinnar og innri bæn.
Ritverk og þýðingar
Jóhannes af Krossinum skrifaði bæði stutt og löng verk, en taldi sjálfur að munnleg kennsla væri dýpsti hluti köllunar hans. Samt urðu rit hans að meistaraverkum:
Uppgangan á Karmelfjall (Subida del Monte Carmelo - Ascent of Mount Carmel)
Hin myrka nótt sálarinnar (Noche oscura - Dark Night of the Soul)
Ljóð andans (Cántico espiritual - Spiritual Canticle)
Logi lifandi elsku (Llama de amor viva - Living Flame of Love)
Auk þess skrifaði hann smærri verk. Hugsýn hans birtist einnig í ljóðunum, sem samanstanda af einu fegursta trúarljóðasafni kristinnar hefðar. Þess má geta að Karol Wojtyla sem síðar varð Jóhannes Páll II páfa lærði spænsku á yngri árum til þess að geta lesið verk Jóhannesar af Krossinum á frummálinu.
Íslenskar þýðingar
Á íslensku hafa verk Jóhannesar af Krossinum orðið aðgengileg á undanförnum árum fyrir frumkvæði bróðurs Jóns Rafns Jóhannssonar í Leikmannareglu Karmels. Hann þýddi þessi helstu verk dýrlingsins á íslensku og er hægt að nálgast þau hjá: Lulu.com og einnig í verslun Karmelsystra, Ölduslóð 37 í Hafnarfirði, sem opin er mánudaga til laugardaga kl. 12-18. Hringt er bjöllu við dyrnar hjá tröppurnar til vinstri þegar komið er að klaustrinu. Þar fást þessi verk í stærra broti en hjá Lulu. Þessar þýðingar eru mikilvægar fyrir íslenska lesendur sem vilja kynnast hinni karmelísku íhugunarhefð í frumritum og í dýpt.
Hin andlega kenning
Andleg lífssýn heilags Jóhannesar af Krossinum á djúpar rætur í guðfræðilegri hefð kirkjunnar. Hann lítur á ferð sálarinnar til Guðs sem stigvaxandi göngu upp fjall, þar sem sálin er smám saman frelsuð af öllu því sem hindrar hreinan kærleika. Þetta ferli kallar hann virka og óvirka nótt, þar sem Guð sjálfur hreinsar sálina og dregur hana nær sér. Hjá Jóhannesi er það ekki afneitun lífsins sem gerir sálina hreina, heldur forgangur kærleikans: að elska Guð fyrst og láta allt annað finna réttan stað í ljósi hans. Þess vegna segir hann: „Til að ná öllu skaltu ekki þrá að eiga nokkuð. Til að verða allt skaltu ekki þrá að vera nokkur.“
Hinn hreini kærleikur
Heilög Benedikta af Krossinum líklega betur þekkt sem Edith Stein, Karmelnunna og heimspekingur, hefur útskýrt hvað heilagur Jóhannes á við með hugtakinu hreinum kærleika: það er að elska Guð hans sjálfs vegna, án þess að leita nokkurrar huggunar, umbunar eða sérstöðu. Þessi sýn er ekki köllun til kuldalegs afskiptaleysis, heldur til logandi kærleika sem brennir burt allt sem er í vegi þess verður og gerir manninn opinn fyrir Guði.
Lærdómur
Líf heilags Jóhannesar af Krossinum sýnir að trúin vex ekki aðeins í ljósi huggunar, heldur líka í myrkri þjáningar. Þar mótar Guð þá sálu sem treystir honum, og gerir hana að farvegi ljóss og friðar fyrir aðra. Rit hans minna á að sálin er sköpuð fyrir Guð og mun aðeins hvílast í honum, þegar hún hefur gefið sig alla í kærleika.
Bæn
Heilagur Jóhannes af Krossinum,
þú sem gekkst bæði í myrkri og ljósi
og fannst hinn lifandi loga kærleikans brenna í hjarta þínu.
Kenndu okkur að treysta Guði
þegar við göngum í okkar eigin myrku nótt
og að halda hjartanu opnu fyrir vilja hans.
Leiddu okkur inn í hreinleika kærleikans,
þar sem allt er gefið og allt móttekið,
og við finnum þann frið sem ekkert getur tekið frá okkur.
Bið þú fyrir okkur,
þú sem nú syngur tíðarnar á himnum
í návist hins lifandi Guðs.
Amen.