 |
| Heilög Lúsía |
Heilög Lúsía er ein ástsælasta mey og píslarvottur fornkirkjunnar. Sagan um hana er varðveitt í píslarvottasögum, safni trúarhefða, frásagna og þjóðlegra sagna. Hún fæddist í Sýrakúsu á Sikiley undir lok þriðju aldar, inn í vel stæða og virta fjölskyldu, og ólst upp í kristinni trú á tímum þegar ofsóknir voru víða í rómaveldi. Faðir hennar lést snemma, og ólst Lúsía upp hjá móður sinni, Eutychiu, sem sinnti henni af kærleika og trúmennsku. Á bernskuárum varð henni ljóst í hjarta sínu að hún var kölluð til að helga líf sitt Guði í meydómi. Hún hélt þeirri ákvörðun leyndri og bar í brjósti þá óbifanlegu löngun að gera Krist að eina brúðguma lífs síns.
Móðir hennar hafði hins vegar lofað að gefa hana ungum, auðugum heiðnum manni. Lúsía þorði ekki að upplýsa móður sína um köllunina, heldur frestaði brúðkaupinu aftur og aftur, treystandi á að Guð myndi opna leið fyrir hana.
Pílagrímsferðin til Kataníu og lækning Eutychiu
Árið 301 lögðu mæðgurnar í pílagrímsför til grafar heilagrar Agötu í Kataníu. Eutychia hafði lengi þjáðst af blæðingum sem engin læknismeðferð hafði bætt. Þær komu til borgarinnar 5. febrúar, á hátíðisdegi Agötu, og tóku þátt í messu við grafhýsi hennar. Þegar lesið var úr guðspjalli dagsins – frásögninni af konunni með blóðrásarsjúkdóminn sem varð heil við að snerta flík Drottins – sneri Lúsía sér að móður sinni og sagði: „Móðir, ef þú trúir því sem hér hefur verið lesið, munt þú einnig trúa því að heilög Agata, sem barðist fyrir Krist, geti miðlað lækningu. Treystu dýrlingnum og þú munt rísa upp.“
Þær gengu að gröf Agötu og Lúsía bað bæði fyrir móður sinni og fyrir köllun sinni. Þar féll hún í andlega sælu og sá sýn: heilög Agata birtist henni meðal engla og sagði: „Lúsía, systir mín og mey Krists. Trú þín hefur læknað móður þína. Og rétt eins og borg mín þakkar Guði fyrir mig, mun Sýrakúsa verða varðveitt fyrir þig, því Drottinn gleðst yfir því að þú varðveitir meydóm þinn.“
Lúsía sagði móður sinni frá sýninni og bað hana að leyfa sér að selja heimanmund sinn og gefa fátækum. Eutychia féllst á það með þakklátu hjarta.
Píslavotturinn Lúsía
Brúðguminn sem hafði átt von á henni reiddist þessari ákvörðun og kærði hana til landsstjórans Pascasiusar, og sakaði hana um að óhlýðnast keisaraboði Díókletíanusar um að fórna heiðnum guðum. Lúsía var handtekin og leidd fyrir dómara. Hún sýndi enga hræðslu og vitnaði trú sína óhrædd:
„Ég er þjónn hins eilífa Guðs. Þegar vér verðum leiddir fyrir höfðingja mun heilagur andi tala í oss.“
Pascasius skipaði að henni skyldi komið fyrir í vændishúsi til að svívirða meydóm hennar. Þá gerðist undur: enginn gat hreyft hana úr stað, hvorki hermenn né uxar. Hún stóð staðföst á jörðinni. Í örvæntingu fyrirskipaði landsstjórinn að hún skyldi brennd lifandi, en eldurinn skaðaði hana ekki. Að lokum lét hann hálshöggva hana. Lúsía féll sem píslarvottur 13. desember árið 304.
Dýrkun Lúsíu í gegnum aldirnar
Dýrkun hennar hófst á fjórðu öld og breiddist hratt út. Hún var talin verndari þeirra sem þjáðust af augnsjúkdómum, því nafn hennar – Lucia – tengist latneska orðinu lux (ljós). Í hugmyndaheimi kristinna manna varð hún tákn andlegs ljóss, hreinleika og staðfestu. Í kaþólskum sið er hún ein örfárra meyja sem nefndar eru í hinnar fornu rómversku efstubæn messunnar, þeirri bæn sem enn í dag er lesin við sérstaklega hátíðleg tækifæri. Dýrkun hennar barst til allra landa Evrópu, þar á meðal Íslands, þar sem dagur hennar er skráður í fornum kirkjulegum almanökum.
Lúsíuhátíðin í Svíþjóð – ljós í myrkri
Í Svíþjóð varð minning Lúsíu að einni ástsælustu þjóðarhefð landsins. Á miðöldum, samkvæmt gamla tímatalinu, féll 13. desember nær vetrarsólhvörfum og var talinn hinn myrkasti dagur ársins. Þar varð Lúsía að ljósberanum sem boðar að birtan sé að koma að nýju. Sænska Lúsían, hvítklædd með rautt belti og kertakórónu, varð tákn um helgi ljóssins. Hefðin varð almenn á 19. og 20. öld og blómstrar nú bæði í kirkjunni og þjóðlífinu sem tákn vonar, friðar og samstöðu.
Sancta Lucia – lagið sem varð ljósið í norrænum vetri
Á meðal þeirra hefða sem tengst hafa minningu heilagrar Lúsíu á Norðurlöndum er eitt lag sem flestir þekkja: Sancta Lucia. Í dag er það nánast óaðskiljanlegt frá Lúsíumorgnum í Svíþjóð, þegar hvítklædd stúlka með kertakórónu gengur inn í myrkrið og kveikir ljósið með söng sínum. En uppruni lagsins er óvæntur: það er ekki fornt kirkjulag né trúartexti, heldur napólískt sönglag frá 19. öld.
Lagið var upphaflega ort um sjávarhverfið Santa Lucia í Napólí, þar sem kvöldbirtan speglaðist á sléttum sjónum og róðrarhljóð bárust mjúklega um hafnarmynnið. Textinn var því alfarið veraldlegur og lýsti fegurð hafnarinnar, ekki píslarvottinum frá Sýrakúsu. Engu að síður hafði lagið þann hlýja og bjarta tón sem hentar vel í hátíðarsöng og hljómar eins og bæn í rökkrinu.
Þegar lagið barst norður á bóginn öðlaðist það nýtt líf. Sænskir textar voru samdir þar sem Lúsía birtist sem ljósberinn sem kemur inn í skammdegismyrkrið með frið og von. Þar hafði napólíska sjávarmyndin umbreyst í trúarlega táknmynd: unga mey sem ber ljós Krists til mannanna.
Hér á Íslandi hafa einnig verið gerðar íslenskar þýðingar í anda lagsins. Líklega er þekktust þessi eftir Elsu E. Guðjónsson:
Heilög Lúsía
Hljóð er hin höfga nótt.
Hægum í blænum
dormar nú sérhver drótt.
Dimmt er í bænum.
Birtir af kertum brátt,
blíð mærin eyðir nátt:
Heilög Lúsía,
heilög Lúsía.
Veröld í vændum á
vonglaðar stundir.
Ljósdýrð frá himnum há
hríslast um grundir.
Drottins því bjarma ber
blessuð mær öllum hér,
heilög Lúsía,
heilög Lúsía.
Líða um lönd og sæ
ljúfsætir ómar.
Streyma frá byggð og bæ
blæfagrir hljómar.
Hennar lof heyrast skal
himins um bjartan sal
helgrar Lúsíu,
helgrar Lúsíu.
Þegar ritari þessara orða skrifaði um heilaga Lúsíu fyrir Sóknarblað Kristskirkju í desember árið 1989 urðu þessar ljóðlínur til:
Sólríka Sikiley,
signaða meyja,
leit þar hinn ljúfa dag,
ljómandi meyja.
Kemur hún krýnd til mín
með kærleikann hlýja,
heilög Lúsía,
heilög Lúsía.“
Að þessu leyti hefur hefðin um heilaga Lúsíu orðið að brú milli Norður og Suður-Evrópu: syðra frá sólarljósinu og ljósi trúarinnar, og til norðlægs skammdegismyrkurs þar sem hún er kölluð fram sem ljósberinn sem gerir Guð nærverandi í skammdeginu.
Tilvitnun
„Ég er þjónn hins eilífa Guðs… og heilagur andi talar í þeim sem varðveita hjarta sitt hreint.“
— Píslasaga heilagrar Lúsíu
Lærdómur
Heilög Lúsía kennir okkur að hinn innri styrkur kristins manns felst ekki í völdum eða áhrifum heldur í trúfesti. Hún var ung kona sem stóð frammi fyrir ströngu valdboði ríkisvaldsins en lét ekki kúga sig né bugast. Hún bar ljósið óhrædd inn í myrkrið, og það ljós hefur lýst í hjörtum trúaðra allt frá þeim degi. Fyrir okkur er hún áminning um að varðveita hjarta okkar hreint og opið fyrir náð Guðs, að óttast ekki andstöðu heimsins, og að bera ljós Krists þangað sem myrkrið reynir að ná ítökum.
Bæn
Heilaga Lúsía, mey og píslarvottur,
leið oss inn í ljós Krists sem enginn skuggi fær slökkt.
Lækna augu okkar, bæði hin líkamlegu og hin andlegu,
svo við sjáum vilja Guðs með skýrum huga og hlýju hjarta.
Gef okkur styrk til að játa trú okkar af hógværð og gleði
og að bera ljós Krists inn í myrkur heimsins.
Bið þú fyrir oss,
að við megum líta Drottin augliti til auglitis
í eilífu ljósi hans.
Amen.