 |
| Heilagur Tómas frá Aquino |
Í klaustri á Ítalíu liggur veikur munkur eftir ævilangt starf. Hann, sem hafði reist stærsta guðfræðikerfi miðalda, er hvattur til að halda áfram að skrifa. Hann svarar rólega að allt sem hann hafi skrifað virðist sér sem hálmur samanborið við það sem honum hafi verið opinberað. Þarna talar ekki maður sem hefur misst trú á skynseminni, heldur sá sem hefur gengið með henni alla leið og fundið að handan hennar bíður lifandi Guð. Þessi maður er heilagur Tómas frá Aquino, kirkjufræðari, heimspekingur og munkur.
Æviágrip
Heilagur Tómas fæddist um 1225 í Roccasecca nálægt Aquino á Ítalíu, af aðalsætt. Sem barn var hann sendur í Benediktínaklaustrið Monte Cassino og síðar til náms við háskólann í Napólí. Þar kviknaði köllun sem fjölskyldan átti ekki von á, því hann gekk í Dóminíkanaregluna, fátæka prédikunarreglu. Ættingjar hans brugðust hart við og létu ræna honum og halda honum föngnum í fjölskyldukastala í nærri tvö ár til að neyða hann til að hætta við. Hann gafst ekki upp, og í þessari einangrun dýpkaði trú hans og fræðileg mótun þegar hann las, lærði Biblíuna og hugleiddi.
Að frelsinu fengnu var hann sendur til Parísar og Kölnar til náms undir stjórn heilags Alberts mikla. Þögull og hæglátur fékk Tómas viðurnefnið „þögli uxinn“, en meistari hans sá dýptina og sagði að rödd hans myndi einhvern daginn heyrast um allan heim. Tómas varð meistari í guðfræði árið 1256 og kenndi víða, bæði í París og á Ítalíu. Hann skrifaði gríðarlegt magn rita, meðal þeirra Summa contra Gentiles, sem setur fram skynsamleg rök fyrir trú, og hið mikla meistaraverk Summa Theologiae, kerfisbundna framsetningu kristinnar trúar. Í heimspeki sinni lagði hann einnig fram hinar frægu fimm leiðir, íhugun um hvernig veruleikinn sjálfur bendir til frumorsakar sem við köllum Guð, og sýndi þar hvernig skynsemin getur leitt mann að mörkum trúarinnar. Í messu árið 1273 fékk hann djúpa dulræna reynslu sem varð til þess að hann hætti að skrifa. Hann dó 7. mars 1274 í sistersíanaklaustri í Fossanova á leið til kirkjuþings í Lyon, var tekinn í tölu heilagra 1323 og síðar útnefndur kirkjufræðari.
Heimspeki og guðfræði heilags Tómasar
Heilagur Tómas frá Aquino er sá kirkjufræðingur sem best tókst að sameina gríska heimspeki og kristna opinberun. Oft er sagt að hann hafi byggt á Aristótelesi, og það er rétt að því leyti að hann notaði aðferðafræði hans og frumspekileg hugtök á borð við veru, eðli, orsök og markmið. Frá Aristótelesi fékk hann það tæki sem gerði honum kleift að tala um veruleikann með skýrleika og á rökfastan hátt, og þannig gat hann sett guðfræðina fram með áður óþekktri nákvæmni. En Aristóteles gaf honum formið, ekki innihald trúarinnar.
Sýn hans á veruna ber einnig sterk merki platónskrar hefðar, einkum í gegnum heilagan Ágústínus. Þegar Tómas talar um að sköpunin sé þátttaka í veru Guðs, að allt sem er sé gott að því marki sem það er til, og að veruleikinn sé stigveldi þar sem allt stefnir að hinu góða, þá er hann að vinna með arfleifð sem á rætur í Platóni en hefur verið kristnuð í gegnum aldirnar.
Auk þessa var hann undir djúpum áhrifum frá Pseudo-Dionysius Areopagita, kristnum guðfræðingi frá 5.–6. öld sem á miðöldum var talinn vera sami Díónýsíos og nefndur er í Postulasögunni (Post 17,34), en er nú nefndur Pseudo-Dionysius. Rit þessa höfundar, sem sameina kristna trú og nýplatónska heimspeki, kenna að Guð sé handan allra mannlegra skilgreininga, og að guðfræðin nálgist hann bæði með jákvæðum orðum um eðli hans og með afneitun, þar sem við viðurkennum að hann er alltaf meiri en það sem hugtök okkar ná að fanga. Þar birtist sú dulræna dýpt sem sést hjá Tómasi þegar hann talar um Guð sem sjálfa veruna sem er til af sjálfri sér. Hjá honum mætast þannig Aristótelísk aðferð, platónsk sýn á veruna og nýplatónsk lotning fyrir leyndardómi Guðs, allt í þjónustu kristinnar trúar.
Í Summa contra Gentiles leitast Tómas við að sýna hvað skynsemin ein og sér getur sagt um Guð og sköpunina, og þar birtist traust hans á að mannleg hugsun geti raunverulega leitað sannleikans. Í Summa Theologiae leiðir hann síðan lesandann inn í heildarsýn kristinnar trúar, frá Guði sjálfum í gegnum sköpunina, manninn, siðferðislífið, Krist og sakramentin. Þar sameinast rökhugsun og bæn í guðfræði sem vill ekki aðeins skilja heldur einnig leiða til dýrkunar.
Krossinn sem skóli dyggðanna
Þótt heilagur Tómas sé þekktur fyrir rökfasta guðfræði gleymir hann aldrei að kristin trú snýst ekki aðeins um að skilja sannleikann heldur að lifa hann. Í íhugunum sínum um trúarjátninguna talar hann um kross Krists sem fullkominn skóla dyggðanna. Þar sér hann bæði lækningu á syndinni og fordæmi fyrir líf hins kristna manns.
Í píslum Krists finnur mannkynið lækningu, því þar er illskan borin og umbreytt í kærleika. En jafnframt er krossinn lifandi mynd af því hvernig dyggðirnar taka á sig hold. Þar birtist kærleikurinn í sinni dýpstu mynd, því „enginn á meiri kærleik en þann að leggja líf sitt í sölurnar fyrir vini sína“. Þar birtist þolinmæðin, því Kristur þoldi ekki aðeins það sem hann gat ekki komist hjá, heldur það sem hann hefði getað forðast, og hótaði ekki þegar hann leið. Þar birtist auðmýktin, því Guð leyfði sér að vera dæmdur af mönnum. Þar birtist hlýðnin, því hann var hlýðinn Föðurnum allt til dauða. Og þar birtist frelsið frá jarðneskum gæðum, því á krossinum var hann sviptur öllu sem menn sækjast eftir: klæðum, heiðri, virðingu og þægindum.
Fyrir Tómas er krossinn því ekki aðeins atburður í fortíðinni heldur lífsmynstur. Sá sem vill lifa fullkomnu lífi á að læra að þrá það sem Kristur þráði. Þannig verður guðfræðin ekki aðeins fræði um Guð heldur umbreytandi leið til lífs.
Tilvitnun
„Allt sem ég hef skrifað virðist mér sem hálmur samanborið við það sem mér hefur verið opinberað.“
Lærdómur
Líf heilags Tómasar frá Akvínó kennir okkur að trú og skynsemi eru ekki óvinir heldur systur. Hann sýnir að það er heilagt að hugsa og að skynsemin er gjöf Guðs, en jafnframt að dýpsti sannleikurinn er ekki hugtak heldur persóna. Hann byggði kerfi hugsunar en endaði í auðmýkt, og leiðir okkur þannig að skilningi á því að rök geta vísað veginn, en bæn opnar hjartað.
Áhrif hans lifa áfram í kirkjunni. Hinar fimm leiðir hans eru enn notaðar sem klassísk íhugun um hvernig veruleikinn sjálfur bendir til Guðs, og páfar síðari alda hafa ítrekað vísað til hans sem leiðarljóss í samtali trúar og skynsemi. Heilagur Jóhannes Páll II minnti sérstaklega á þessa arfleifð þegar hann talaði um trú og skynsemi sem tvo vængi andans sem lyfta manninum til sannleikans. Þeir sem kallaðir eru Tómasítar, fylgjendur aðferðar hans og hugsunar, leitast enn við að sýna að kristin trú þarf ekki að óttast skynsemina heldur getur tekið hana í þjónustu sannleikans. Þannig er Tómas ekki aðeins rödd frá miðöldum heldur lifandi kennari kirkjunnar í samtímanum.
Bæn
Heilagi Tómas frá Aquino, kennari kirkjunnar og vinur sannleikans, kenndu okkur að sameina trú og skynsemi, að elska sannleikann án ótta og að verða auðmjúk þegar við finnum Guð.
Amen.