 |
| Heilagur Bernharður prédikar hið alhelga nafn Jesú |
Ímyndaðu þér ítalska borg á fimmtándu öld. Göturnar eru þröngar, steinlagðar og fullar af spennu. Gamlar ættir hatast og berast á banaspjót. Flokkar þeirra takast á. Hefndir liggja í loftinu. Menn bera tákn sinna fylkinga á húsum sínum og klæðum. Þá gengur inn í borgina grannur fransiskani, fótgangandi og með veikburða rödd. Hann ber ekki vopn, ekki fána, ekki pólitíska stefnuskrá. Hann lyftir aðeins upp tákni með þremur stöfum: IHS — fyrstu þremur stöfunum í nafni Jesú á grísku. Og fólkið hlustar.
Æviágrip
Heilagur Bernharður frá Síena fæddist árið 1380 í Massa Marittima á Ítalíu, í aðalsætt, en ólst upp að mestu hjá guðræknum ættingjum eftir að hafa misst foreldra sína ungur.
Tvítugur að aldri stóð hann frammi fyrir hræðilegri raun. Svarti dauði geisaði í Síena. Sjúkrahús borgarinnar fylltust af deyjandi fólki. Sumir dagar tóku tuttugu manns eða fleiri. Á meðan margir hörfuðu undan ógninni bauð Bernharður sig fram til þjónustu. Hann skipulagði umönnun sjúkrahússins ásamt nokkrum ungum mönnum og hjúkraði sjúkum í fjóra mánuði. Hann lifði pláguna af, en örmagnaðist svo mjög að hann lá sjálfur veikur mánuðum saman.
Þessi reynsla markaði þáttaskil í lífi hans. Eftir frekari bæn og íhugun gekk hann tuttugu og tveggja ára gamall í fransiskanaregluna. Hann var vígður prestur tveimur árum síðar. Fyrstu árin lifði hann kyrrlátu lífi í bæn og einveru. En hæfileikar hans voru þess eðlis að reglan sendi hann út að prédika.
Og þá hófst starf sem átti eftir að marka Ítalíu. Bernharður ferðaðist fótgangandi milli borga, talaði stundum klukkustundum saman, kallaði menn til iðrunar, friðar og sátta. Hann predikaði gegn spillingu, lauslæti, hjátrú og ofbeldi. Mannfjöldi safnaðist saman.
Það sem einkenndi hann sérstaklega var kærleikur hans til hins alheilaga nafns Jesú. Hann notaði táknið IHS, fyrstu þrjá stafina í nafni Jesú á grísku, innan logandi sólar, sem tákn um ljós Krists sem skyldi ryðja burt myrkri sundrungar og haturs. Sumum fannst þetta hættuleg nýbreytni. Þrisvar var hann kærður fyrir páfa. En trúfesta hans, rétttrúnaðarskilningur og heilagleiki urðu honum til varnar. Predikun hans átti eftir að hafa djúp áhrif langt út fyrir hans eigin tíð. Sú helgun hins alheilaga nafns Jesú, sem hann breiddi af slíkum eldmóði út meðal almennings, varð síðar hluti af opinberu bænalífi kirkjunnar og tengist hátíðinni Alheilagt nafn Jesú, sem kirkjan heldur 3. janúar.
Síðar varð hann leiðtogi strangari greinar fransiskareglunnar. Þegar hann hóf það starf voru um 300 bræður í þeirri hreyfingu. Við dauða hans voru þeir orðnir um 4.000. Hann lést árið 1444, enn á ferðalagi, enn í þjónustu. Hann var tekinn í tölu dýrlinga aðeins sex árum síðar.
Borg tveggja dýrlinga
Það er athyglisvert að heilagur Bernharður frá Síena fæddist sama ár og heilög Katrín frá Síena lést. Eins og andlegur kyndill hafi gengið frá einu miklu barni borgarinnar til annars.
Katrín, dóminísk dulhyggjukona og kirkjufræðari, talaði við páfa og höfðingja af eldheitri sannfæringu. Bernharður, fransiskani og götupredikari, talaði við almenning á torgum og götum. Hún beindi orðum sínum inn í hjarta kirkjunnar; hann út í sundrað samfélagið. En bæði voru þau börn sömu borgar og báru sama eld: kærleika til Krists og löngun til að leiða fólk nær honum.
Síena liggur í Toskana-héraði á miðri Ítalíu, suður af Flórens, á hæðum sem rísa yfir mjúkt landslag vínekra og ólífulunda. Á miðöldum var hún sjálfstætt og voldugt borgríki, auðug af verslun og bankastarfsemi, en einnig þjökuð af hörðum innbyrðis átökum og samkeppni við nágrannaborgir, einkum Flórens. Borgin sem Bernharður gekk um var því bæði glæsileg og óróleg — full af kirkjuklukkum, þröngum steingötum, háum turnhúsum og pólitískri spennu.
Í dag er Síena friðsæl og ein fegursta miðaldaborg Evrópu, þekkt fyrir hina skeljarlöguðu torgmynd Piazza del Campo, stórfenglega dómkirkju sína og hina árlegu Palio-hestakappreið þar sem gömlu borgarhverfin keppa enn af miklum eldmóði. Gestur sem gengur þar um í dag finnur enn andrúmsloft fortíðarinnar — og kannski einnig óm af röddum tveggja dýrlinga?
Merki sem sundra – og merki sem sameinar
Deilur Gvelfa og Gíbellína snerust upphaflega um páfa og keisara, en með tímanum urðu þær að einhverju meira og verra. Fólk skilgreindi sig út frá fylkingu sinni. Tákn birtust á húsum, klæðum og opinberum stöðum. Þau sögðu: Við tilheyrum þessum hópi. Smám saman varð merkið ekki aðeins tákn skoðunar, heldur sjálfsmyndar. Og þegar það gerist verður hinn ekki bara andstæðingur í skoðanaskiptum, heldur óvinur.
Þarna kemur Bernharður inn með róttæka hugmynd. Hann reynir ekki fyrst og fremst að sannfæra fólk með pólitískum rökum eða semja um málamiðlanir. Hann lyftir upp öðru merki — IHS, nafni Jesú — og minnir fólk á að engin fylkingarhollusta má verða æðri því sem sameinar mannfólkið fyrir Guði.
Kannski er þetta ekki svo fjarlægt okkar eigin tíma? Merki skipta máli. Fánar, slagorð, tákn og sjálfsmyndir geta orðið svo sterk að þau draga skýrar línur milli „okkar“ og „hinna“. Merki geta sameinað, en þau geta líka sundrað.
Boðskapur Bernharðs var ekki að menn ættu að hætta að hafa skoðanir eða sannfæringu. Hann var heldur ekki að boða litlausa málamiðlun. Heldur að minna á að þegar merkin sem við berum verða mikilvægari en mannleg reisn, kærleikur og sannleikur, þá höfum við misst eitthvað dýrmætt. Kannski er það þess vegna sem boðskapur þessa fátæka fransiskana talar enn inn í samtímann.
Tilvitnun
Úr prédikun heilags Bernharðs frá Síena í tíðabæn kirkjunnar: „Stórkostlegt er því nafn Jesú, grundvöllur trúarinnar sem gerir oss að börnum Guðs. Því að hin kaþólska trú felst í því að færa oss þekkingu á Jesú Kristi og ljósinu: Hann er ljós sálarinnar, dyrnar að lífinu, undirstaða eilífs hjálpræðis.“
Lærdómur
Það er auðvelt að sjá í heilögum Bernharði frá Síena aðeins hinn orkumikla athafnamann orðsins: predikarann sem ferðaðist, talaði, skipulagði og byggði upp og í nútímanum væri auðvelt að tengja slíkt starf við sjálfsdýrkun eða skýrari fylkingaskipan. Bernharður valdi aðra leið. Ekki að lyfta eigin nafni eða tiltekinni fylkingu — heldur nafni Jesú. Að hans mati var það besta lækningin við meinum samfélags samtíma hans sem einkenndist af skautun og sundrungu.
Bæn
Heilagi Bernharður frá Síena,
þú sem þjónaðir sjúkum þegar plágan geisaði,
þú sem barst nafn Jesú inn í sundraðar borgir,
þú sem sameinaðir íhugun og eldmóð í þjónustu kirkjunnar,
bið fyrir okkur.
Þess biðjum við í hinu alheilaga nafni Jesú, sem er ljós sálarinnar, von syndarans og friður sundraðra hjartna. Amen.